Nhà đầu tư tỷ đô Oren Zeev: AI là thay đổi lớn nhất lịch sử loài người, buộc viết lại mô hình kinh doanh và định giá startup

Nhà đầu tư Thung lũng Silicon Oren Zeev vừa đưa ra nhận định gây chú ý khi gọi **“AI là thay đổi lớn nhất trong lịch sử loài người”**, đồng thời cảnh báo toàn bộ tư duy về mô hình kinh doanh và định giá doanh nghiệp trong giới đầu tư mạo hiểm buộc phải “viết lại từ đầu”. Theo chia sẻ trên nhiều kênh truyền thông công nghệ tại Mỹ được tổng hợp ngày 15 (giờ địa phương), ông cho rằng thời kỳ chỉ nhìn vào tăng trưởng doanh thu, “đốt tiền để phình to chỉ số” đã chấm dứt; thay vào đó, câu hỏi sống còn sẽ là: doanh nghiệp đó là “từ AI *cơ hội*” hay “từ AI *rủi ro*”.

Oren Zeev hiện điều hành quỹ Zeev Ventures tại Thung lũng Silicon, quản lý hơn 1 tỷ USD tài sản. Trước đó, ông từng làm tại Apax Partners, là nhà đầu tư sớm vào Audible và thu về lợi nhuận gấp 10 lần khi công ty này được bán cho Amazon với giá 310 triệu USD. Điểm đặc biệt, quỹ của Zeev không thu phí quản lý cố định mà chỉ nhận 30% phí thành công trên lợi nhuận – mô hình ông gọi là “sắp xếp lợi ích một cách triệt để”. Trong danh mục đầu tư có nhiều tên tuổi công nghệ nổi bật như Navan, Houzz, Chegg…

Ở góc nhìn của Zeev, “từ tăng trưởng bằng mọi giá* là một ảo tưởng nguy hiểm”. Ông cho rằng nhiều quỹ mạo hiểm và startup đã quá ám ảnh với các chỉ số như tốc độ tăng trưởng doanh thu, GMV, số người dùng hoạt động… mà quên mất việc kiểm tra “từ mô hình kinh doanh bền vững*”. Khi thị trường khó khăn, bản chất sẽ lộ ra ở các yếu tố như lợi nhuận, dòng tiền, cấu trúc chi phí. Trong bối cảnh **AI** đang tái định hình chi phí vận hành và biên lợi nhuận, những mô hình chỉ dựa vào “phình to số liệu ngắn hạn” sẽ trả giá đắt.

Zeev nhấn mạnh, nhà đầu tư không thể chỉ nhìn “tiềm năng tăng trưởng” trên slide, mà phải đánh giá xem cấu trúc tăng trưởng đó có đủ vững, có thể duy trì sau 5–10 năm hay không. Nói cách khác, “từ tăng trưởng bền vững*” – chứ không phải tốc độ tăng trưởng đơn thuần – mới là chuẩn mực quan trọng trong thời đại **AI**.

Về tác động của **trí tuệ nhân tạo**, Zeev khẳng định “AI là thay đổi lớn nhất trong lịch sử loài người”, thậm chí lớn hơn cả Internet, thiết bị di động và điện toán đám mây cộng lại. Theo ông, **AI** sẽ không chỉ làm lại trật tự ngành công nghệ mà còn tái cấu trúc hầu hết lĩnh vực kinh tế – xã hội. Do đó, toàn bộ chiến lược đầu tư phải được thiết kế lại với câu hỏi khởi đầu: “từ AI sẽ cứu hay giết doanh nghiệp này*?”.

Ở cấp độ doanh nghiệp, Zeev cho rằng **AI** sẽ chia đôi thế giới: một bên là các công ty tận dụng AI để nâng sức cạnh tranh sản phẩm và cải thiện biên lợi nhuận; bên kia là những công ty bị **AI** gây áp lực giảm giá, làm xói mòn nhanh chóng giá trị dịch vụ cốt lõi. Để phân biệt hai nhóm này, nhà đầu tư phải hiểu không chỉ tiến bộ kỹ thuật, mà cả tác động của **AI** lên “từ cơ cấu doanh thu, cấu trúc chi phí, mối quan hệ khách hàng*”.

Một điểm đáng chú ý trong phong cách đầu tư của Zeev là ông thích những startup “trông hơi kỳ lạ” hơn là các công ty “hợp trend”. Theo ông, những ý tưởng mà ban đầu thị trường cho là “sai” hoặc “khó hiểu” thường có một lợi thế quan trọng: không bị vây quanh bởi 15, 20 hay 100 đối thủ làm y hệt. “Ít cạnh tranh ngay từ đầu đồng nghĩa với cơ hội tạo ra khác biệt rõ rệt”, ông nói. Tuy nhiên, đây không phải là việc đặt cược mù quáng vào “dị nhân”, mà là tìm những thị trường còn chưa định nghĩa rõ, mô hình kinh doanh chưa thể mô tả bằng khuôn mẫu cũ – nơi rào cản gia nhập và hiệu ứng mạng có thể tạo ra “từ hào kinh tế*” lâu dài.

Zeev kể rằng nhiều thương vụ thành công của ông như Navan hay Houzz, ở giai đoạn đầu đều bị đánh giá là “hơi kỳ quặc”. Khi “ai cũng hiểu ngay mô hình” thì thường đã quá muộn để vào với định giá hấp dẫn. Do đó, ông muốn bước vào trước khi câu chuyện bị pha loãng, rồi đồng hành xây dựng doanh nghiệp trong dài hạn.

Tuy vậy, môi trường đầu tư startup hiện nay theo Zeev đã “hoàn toàn khác” so với 10 năm trước. Giờ đây, mỗi khi ông gặp một công ty giải quyết một vấn đề cụ thể, thường có thêm ít nhất 8–10 startup khác tuyên bố đang làm cùng bài toán. Trong bối cảnh “quá đông người chơi”, nhiệm vụ của nhà đầu tư không chỉ là tìm “đội ngũ tốt”, mà là chọn được “đội có thể sống sót thực sự”. Điều này đòi hỏi phải soi rất kỹ “từ khác biệt mô hình kinh doanh, thời điểm vào thị trường, đơn vị kinh tế (unit economics) và lợi thế cấu trúc trong kỷ nguyên AI*”.

Theo Zeev, năng lực quan trọng nhất lúc này là “đọc được cấu trúc”, nhận ra công ty nào mới thật sự có cơ hội vươn tới quy mô đủ lớn và bền vững – thứ không thể hiện đơn giản qua vài con số báo cáo.

Ở cấp độ thẩm định đầu tư, câu hỏi đầu tiên mà Zeev khuyên nên đặt ra là: “doanh nghiệp này là *từ người hưởng lợi từ AI* hay *từ nạn nhân của AI*?”. Nếu câu trả lời nghiêng về vế thứ hai, nhà đầu tư “gần như đã có đáp án” và tốt nhất không nên rót vốn, bởi giá trị dài hạn có nguy cơ bị bào mòn không phanh. Các mô hình dựa trên công việc lặp lại đơn giản, hay các nền tảng chỉ ăn chênh lệch phí trên những chức năng mà AI có thể dễ dàng thay thế, theo ông, đều đang ở thế bất lợi. Ngược lại, công ty khai thác **AI** để tối ưu vận hành, nâng chất lượng sản phẩm và cải thiện trải nghiệm khách hàng có khả năng trở thành “từ bên thắng cuộc*”.

Điều này dẫn đến một thực tế là ở cả thị trường niêm yết lẫn tư nhân, nhiều doanh nghiệp phần mềm đang bị “chiết khấu hàng loạt” vì nỗi sợ **AI**. Zeev nhận định phần lớn cổ phiếu và startup phần mềm đều đang giao dịch ở mức “được chiết khấu” vì thị trường chưa phân định rõ đâu là người thắng, đâu là kẻ thua trong cuộc chơi AI. Với nhóm dễ bị **AI** bào mòn, mức giá ngày nay dù có vẻ rẻ cũng có thể bị xem là “vẫn quá đắt” trong tương lai. Ngược lại, với doanh nghiệp biết hấp thụ **AI** đúng cách để củng cố sản phẩm và lợi nhuận, đây có thể là giai đoạn “mua rẻ chờ tái định giá”.

Để minh họa cho việc **AI** có thể tạo ra “cách mạng biên lợi nhuận” như thế nào, Zeev nhắc tới Navan – nền tảng quản lý du lịch và công tác. Theo ông, không lâu nữa, gần như toàn bộ bộ phận chăm sóc khách hàng sẽ được **AI** đảm nhiệm, và tác động này sẽ trực tiếp phản ánh lên “từ biên lợi nhuận gộp*”. Các doanh nghiệp có khối lượng lớn công việc lặp đi lặp lại như hỗ trợ khách hàng, xử lý đặt chỗ, đối soát chi phí… sẽ hưởng lợi đặc biệt. Khi call center và bộ phận vận hành chuyển dịch sang mô hình tự động hóa dựa trên **AI**, chi phí cố định nhân sự giảm mạnh trong khi tốc độ và độ chính xác xử lý vẫn tăng.

Zeev nhấn mạnh, giá trị của **trí tuệ nhân tạo** không nên được đo bằng những bản demo bắt mắt, mà bằng việc nó “thay đổi con số nào trên P&L (báo cáo lãi lỗ)”. Công ty nào ứng dụng **AI** tốt vào chăm sóc khách hàng, vận hành nội bộ, hỗ trợ ra quyết định… sẽ tự nhiên hình thành cấu trúc lợi nhuận cao hơn đối thủ.

Dù vậy, Zeev không đồng tình với kịch bản cực đoan cho rằng **AI** sẽ đánh sập toàn bộ các “ông lớn” hiện hữu, trao hết sân chơi cho startup. Theo ông, các doanh nghiệp lớn và trung bình “không yếu như người ta tưởng”. Nếu “không ngủ gật khi đang cầm lái”, họ sở hữu sẵn nền tảng khách hàng, thương hiệu và hạ tầng – những yếu tố khi kết hợp với **AI** có thể tạo sức bật còn mạnh hơn cả startup. Vấn đề lớn nhất nằm ở chỗ họ có đủ dũng cảm phá bỏ quán tính tổ chức để chấp nhận thay đổi hay không.

Trong bức tranh cạnh tranh mới của **AI**, Zeev cho rằng “từ độ phức tạp vận hành*” và “từ quyền sở hữu dữ liệu*” đang trở thành hai lớp hào kinh tế quan trọng. Mô hình kinh doanh càng phức tạp về quy trình, nhiều tầng lớp stakeholder và workflow, thì càng khó để một công cụ **AI** “ngoại lai” có thể thay thế toàn bộ. Đồng thời, câu hỏi “dữ liệu thuộc về ai” ngày càng mang tính sống còn: các bộ dữ liệu giao dịch, hành vi khách hàng, dữ liệu vận hành được tích lũy qua nhiều năm là tài sản vô giá để huấn luyện và tinh chỉnh mô hình **AI**. Doanh nghiệp nắm được dữ liệu lõi sẽ có khả năng xây dựng giải pháp **AI** tùy biến, vượt trội so với các đối thủ chỉ dùng công cụ sẵn có từ bên ngoài.

Trong bối cảnh đó, Zeev cho rằng mọi chiến lược trong mảng **AI** và phần mềm – từ startup đến doanh nghiệp lớn – đều phải khởi động bằng việc đánh giá lại “từ hào kinh tế mới dựa trên dữ liệu và độ phức tạp vận hành*”. Công ty nào vừa có cấu trúc vận hành khó sao chép, vừa thực sự sở hữu dữ liệu then chốt sẽ rất khó bị thay thế trong dài hạn.

Kết lại, nhà đầu tư Thung lũng Silicon này nhận định bức tranh **đầu tư mạo hiểm** đã bắt đầu tái cấu trúc dưới tác động của **AI**. Cả nhà đầu tư lẫn doanh nhân nếu chỉ tập trung vào tốc độ tăng trưởng mà không hiểu sâu “từ AI tác động thế nào đến mô hình kinh doanh*” – từ doanh thu, chi phí đến khả năng phòng thủ – sớm muộn cũng sẽ bị bỏ lại phía sau. Theo Zeev, nhiệm vụ quan trọng nhất lúc này là phân biệt rõ ai là “người hưởng lợi dài hạn” và ai là “kẻ bị thiệt hại cấu trúc” từ **AI**, rồi điều chỉnh chiến lược vốn và chiến lược sản phẩm dựa trên bức tranh đó.