Mỹ - Trung chuyển từ cuộc đua sản lượng sang chiến tranh công nghệ trong khoáng sản chiến lược và đất hiếm

Mỹ và Trung Quốc đang bước vào giai đoạn cạnh tranh mới xoay quanh *từ chiến lược khoáng sản*, đặc biệt là đất hiếm. Thay vì chỉ là rủi ro an ninh và đứt gãy chuỗi cung ứng, cuộc đua đang chuyển dần sang “chiến tranh đổi mới công nghệ”: ai làm chủ được công nghệ vật liệu, tái chế và khai thác thế hệ mới sẽ nắm lợi thế dài hạn.

Theo Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR) dẫn lời chuyên gia địa chính trị – địa kinh tế Heidi Crebo-Rediker trong một cuộc trao đổi gần đây, việc Mỹ phụ thuộc quá sâu vào *từ đất hiếm* và *từ khoáng sản chiến lược* từ Trung Quốc đã trở thành “rủi ro an ninh cốt lõi”. Nếu Bắc Kinh bất ngờ siết hoặc ngừng xuất khẩu, toàn bộ ngành quốc phòng và công nghệ cao của Mỹ có thể rơi vào khủng hoảng chuỗi cung ứng.

*từ Trung Quốc* hiện kiểm soát gần như toàn bộ hệ sinh thái *từ đất hiếm* không phải do may mắn, mà là kết quả của chiến lược nhà nước kéo dài hàng thập kỷ. Bắc Kinh xác định *từ khoáng sản chiến lược* là ngành mang tính chiến lược, dựng trọn vẹn chuỗi giá trị từ khai thác – tinh luyện – sản xuất vật liệu, linh kiện đến thành phẩm ngay trong nước. Các doanh nghiệp nhà nước được bơm vốn, trợ cấp, ưu đãi và bảo hộ, đồng thời kết hợp với các biện pháp kiểm soát xuất khẩu, giúp Trung Quốc chiếm lĩnh chuẩn mực và thị phần toàn cầu.

Ngược lại, Mỹ từng là cường quốc khai khoáng nhưng đã để ngành này suy yếu nhanh chóng. Áp lực về môi trường, quy định nghiêm ngặt, chi phí nhân công và an toàn lao động cao, cộng với phản đối ở cấp địa phương khiến khai thác – tinh luyện co lại. Dù Mỹ vẫn có trữ lượng *từ đất hiếm* trong lãnh thổ, phần lớn chuỗi cung ứng thực tế lại phụ thuộc vào công đoạn xử lý và chế biến tại Trung Quốc. Crebo-Rediker thừa nhận, trong nhiều năm “phần việc bẩn và khó” đã bị đẩy cho Trung Quốc đảm nhận, để rồi cấu trúc lệ thuộc trở nên cố hữu.

Trong bối cảnh đó, chiến lược “bắt chước Trung Quốc” – tức là khai thác nhiều hơn, xử lý rẻ hơn – bị đánh giá là không khả thi với Washington. Với cấu trúc doanh nghiệp tư nhân, không thể chấp nhận lỗ kéo dài như doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc, Mỹ khó có thể đổ trợ cấp khổng lồ để tham gia cuộc đua *từ sản lượng* và *từ giá thành* theo đúng “luật chơi” của Bắc Kinh. Crebo-Rediker cho rằng Mỹ phải chuyển sang một cuộc chơi khác: cạnh tranh bằng *từ công nghệ* và *từ cấu trúc chuỗi cung ứng*, thay vì chỉ tăng khối lượng khai thác.

Điều này bao gồm đa dạng hóa nguồn cung thông qua hợp tác với đồng minh và đối tác (như Úc, Canada, châu Âu, một số quốc gia châu Phi), tái thiết ngành tinh luyện – chế biến có chọn lọc trong nước, đồng thời thiết kế lại “cách sử dụng” *từ đất hiếm* và *từ khoáng sản chiến lược*. Thay vì chỉ mở thêm mỏ, Mỹ được khuyến nghị tập trung vào công nghệ vật liệu giúp “dùng ít hơn, dùng khác đi”, cùng với mô hình *từ tài nguyên tuần hoàn* (tái chế, thu hồi, khai thác từ chất thải).

Tuy nhiên, việc phục hồi sản xuất *từ đất hiếm* tại Mỹ vấp phải “bộ ba thách thức”: môi trường, chi phí và xung đột chính trị – xã hội. Khai thác và tinh luyện thường kéo theo ô nhiễm đất, nước và phát sinh chất thải phóng xạ; đây chính là lý do ngầm khiến thế giới “xuất khẩu” gánh nặng môi trường sang Trung Quốc suốt nhiều năm. Bên cạnh đó, chi phí sản xuất tại Mỹ chắc chắn cao hơn vì lương, tiêu chuẩn môi trường, chi phí hạ tầng. Mỗi dự án mỏ hoặc nhà máy tinh luyện mới đều có nguy cơ vấp phải phản đối trong cộng đồng, tranh cãi chính trị và chậm trễ cấp phép. Để dựng lại ngành *từ khoáng sản chiến lược*, Washington buộc phải đối diện trực diện với bài toán đánh đổi giữa việc làm, môi trường, kinh tế vùng và an ninh quốc gia.

Một hướng đi then chốt mà Crebo-Rediker nhấn mạnh là *từ đổi mới vật liệu*. Cách thiết kế nam châm, linh kiện và vật liệu từ tính đang dần thay đổi theo hướng giảm mạnh hàm lượng *từ đất hiếm* nhưng vẫn đảm bảo hoặc nâng cao hiệu suất. Một số doanh nghiệp Mỹ như Niron Magnetics đang phát triển thế hệ nam châm mới dùng rất ít hoặc không cần đất hiếm, hướng tới thương mại hóa trong các ngành như động cơ xe điện, tua-bin gió, thiết bị thông minh. Nếu thành công, nhu cầu với một số nguyên tố *từ đất hiếm* có thể giảm đáng kể, kéo theo việc giảm mức độ dễ tổn thương của chuỗi cung ứng chiến lược. *bình luận*: Đây là “đòn bẩy cấu trúc” – không cần kiểm soát nhiều mỏ hơn mà vẫn giảm đáng kể quyền lực của nhà cung cấp độc quyền.

Song song với đó, chất thải công nghiệp và *từ rác điện tử* đang được nhìn nhận lại như một “mỏ khoáng sản thế hệ mới”. Bã quặng, xỉ công nghiệp, linh kiện thải, pin hỏng… thường chứa hàm lượng nhỏ *từ đất hiếm* và kim loại chiến lược. Các công nghệ tách chiết, thu hồi hiệu quả đang tiến bộ nhanh, giúp biến thứ từng được xem là “gánh nặng xử lý” thành nguồn cung bổ sung đáng kể. Crebo-Rediker đề xuất coi *từ chất thải* là “mỏ tiếp theo của nước Mỹ”, nếu chính sách, vốn đầu tư và đổi mới công nghệ được phối hợp đồng bộ.

Ở tầng sâu hơn, những *từ công nghệ phá vỡ* về cách tách chiết *từ đất hiếm* cũng đang xuất hiện. Các nền tảng sử dụng protein hoặc phân tử sinh học có ái lực cao với một số nguyên tố nhất định cho phép “nhặt” chính xác nguyên tố mục tiêu từ hỗn hợp quặng hoặc chất thải ở nồng độ rất thấp. So với quy trình hóa học truyền thống, phương pháp này có tiềm năng giảm mạnh tiêu thụ năng lượng, hóa chất và chất thải độc hại, đồng thời nâng hiệu suất thu hồi. Crebo-Rediker đánh giá đây có thể là bước ngoặt đủ sức “định nghĩa lại thế nào là khai thác”, chứ không chỉ đơn thuần là tối ưu quy trình.

Bà ví tốc độ tiến bộ hiện nay trong lĩnh vực *từ khoáng sản chiến lược* và *từ đất hiếm* với giai đoạn ngay trước “cách mạng dầu đá phiến” tại Mỹ. Khi khoan ngang và ép nứt thủy lực được thương mại hóa đồng loạt, vai trò của Mỹ trên thị trường năng lượng toàn cầu thay đổi chỉ trong vài năm. Một “cú bật công nghệ” tương tự rất có thể xảy ra trong khai thác, tái chế và thiết kế vật liệu dựa trên *từ khoáng sản chiến lược*, khiến những tài nguyên đang bị coi là “khan hiếm” được tái định nghĩa thành tương đối “dồi dào” trong khung công nghệ mới.

Trung Quốc vẫn sở hữu lợi thế dài hạn nhờ hệ thống doanh nghiệp nhà nước đặt mục tiêu chiến lược quốc gia cao hơn lợi nhuận ngắn hạn. Cơ chế này cho phép Bắc Kinh chủ động mua lại mỏ ở nước ngoài, xây dựng nhà máy tinh luyện toàn cầu và chấp nhận cuộc chiến về giá trong thời gian dài. Crebo-Rediker cho rằng Mỹ không thể sao chép mô hình này, mà phải xây dựng “chiến lược đa tầng”: đẩy mạnh liên kết với đồng minh, khuyến khích đầu tư tư nhân bằng ưu đãi tài chính – thuế, thúc đẩy R&D, đồng thời dẫn dắt cuộc chơi ở tầng *từ công nghệ sử dụng* (giảm dùng hoặc thay thế *từ đất hiếm*), chứ không chỉ ở tầng *từ sản lượng thô*.

Cuộc cạnh tranh *từ khoáng sản chiến lược* vì thế đang dịch chuyển dần từ “ai khai thác nhiều hơn” sang “ai khai thác và sử dụng thông minh hơn”. Đối với Mỹ, con đường khả thi nhất mà Crebo-Rediker phác họa gồm ba mũi nhọn: đa dạng hóa chuỗi cung ứng qua hợp tác quốc tế, đẩy mạnh thiết kế vật liệu và công nghệ giảm phụ thuộc *từ đất hiếm*, và xây dựng mô hình tài nguyên mới dựa trên *từ tái chế chất thải* cùng *từ công nghệ thu hồi vi lượng*. Nếu những mảnh ghép này được kết nối hiệu quả, cuộc chơi *từ khoáng sản chiến lược* hoàn toàn có thể chuyển từ “cuộc đua về lượng” do Trung Quốc dẫn dắt sang “trò chơi về chất”, nơi đổi mới và bền vững mới là yếu tố quyết định cán cân quyền lực tài nguyên trong tương lai.