EU siết chặt giám sát thuế tiền mã hóa từ 2026 với khung báo cáo DAC8

Liên minh châu Âu(EU) đang siết chặt *“giám sát thuế”* đối với giao dịch *tiền mã hóa*. Từ ngày 1 tháng 1 năm 2026, mọi nền tảng *tiền mã hóa* hoạt động trong EU hoặc cung cấp dịch vụ cho người dùng EU sẽ phải báo cáo danh tính khách hàng và lịch sử giao dịch cho cơ quan thuế theo một định dạng chuẩn hóa. Thay vì lập ra loại thuế mới, EU muốn tăng *“tính minh bạch”* để thu hẹp khoảng trống khai báo thuế trong các giao dịch xuyên biên giới.

Theo Hội đồng châu Âu, nền tảng pháp lý cốt lõi của đợt thay đổi này là chỉ thị DAC8 (Council Directive (EU) 2023/2226) được thông qua năm 2023. DAC8 mở rộng khuôn khổ “hợp tác hành chính về thuế” vốn đã áp dụng cho tài khoản ngân hàng, thu nhập đầu tư và một phần nền tảng số, sang cả “tài sản tiền mã hóa”. Khác với MiCA – đạo luật về thị trường tài sản mã hóa tập trung vào cấp phép, hoạt động kinh doanh và bảo vệ nhà đầu tư – DAC8 chủ yếu xử lý vấn đề “báo cáo và chia sẻ thông tin phục vụ đánh thuế”.

“bình luận”: Về cơ bản, EU đang đưa *tiền mã hóa* vào cùng một hạ tầng giám sát thuế với tài sản tài chính truyền thống, thay vì coi đây là một “vùng xám” riêng biệt.

Trong hơn một thập kỷ qua, các nước thành viên EU đã tự động chia sẻ dữ liệu thuế xuyên biên giới theo khung DAC. Tuy nhiên, giao dịch *tiền mã hóa* thường nằm ngoài hệ thống này do đặc thù công nghệ và bản chất không biên giới của sàn giao dịch. Khi thị trường phình to, phần “ngoài hệ thống” này bị nhìn nhận như một vùng có nguy cơ cao cho trốn thuế và né thuế.

Ủy ban châu Âu cho rằng việc để riêng *tài sản tiền mã hóa* ngoài khung trao đổi thông tin là thiếu nhất quán. Mục tiêu của DAC8 là đưa loại tài sản này vào cùng quy trình “thu thập – báo cáo – trao đổi” như các tài sản tài chính khác, coi đó là tài sản bình thường chứ không được “ưu ái” về mặt giám sát thuế. Nói cách khác, DAC8 xây lại hạ tầng cơ bản để thực thi nghĩa vụ thuế đối với *tiền mã hóa*.

DAC8 được thiết kế dựa trên bộ khung CARF (Crypto-Asset Reporting Framework) do OECD công bố năm 2023. CARF quy định chuẩn quốc tế về: loại *tài sản tiền mã hóa* nào phải báo cáo, ai là đối tượng có nghĩa vụ báo cáo, và phải nộp những dữ liệu nào về khách hàng, giao dịch, theo cách thức ra sao. Việc EU lựa chọn bám sát CARF không chỉ nhằm thống nhất nội khối, mà còn để chuẩn bị cho trao đổi dữ liệu với các nước ngoài EU nếu họ áp dụng khung tương tự. Vì thông tin thuế bị “đứt đoạn” ở biên giới sẽ ngay lập tức tạo lỗ hổng, nên khả năng “tương thích toàn cầu” được xem là yếu tố then chốt để cưỡng chế hiệu quả.

“bình luận”: Thực tế, trước khi có khung báo cáo riêng cho *tiền mã hóa*, một số cơ quan thuế EU phải mua dữ liệu từ các công ty phân tích blockchain để ước tính quy mô thị trường, và kết quả chênh lệch lớn giữa các nguồn – một rủi ro cho hoạch định chính sách.

Về đối tượng áp dụng, DAC8 nhắm thẳng tới các “nhà cung cấp dịch vụ tài sản tiền mã hóa” – CASP. Đó là sàn giao dịch tập trung, nhà môi giới, ví lưu ký và các đơn vị trung gian khác đứng giữa người dùng và thị trường. Phạm vi *tài sản tiền mã hóa* chịu điều chỉnh khá rộng: hầu hết đồng tiền mã hóa phổ biến, *stablecoin*, tài sản được mã hóa (token hóa), và cả một số NFT mang nặng tính đầu tư đều có thể bị đưa vào diện báo cáo. Điểm mấu chốt không nằm ở tên gọi, mà ở khả năng chuyển nhượng và cách tài sản được sử dụng với mục đích đầu tư.

Một yếu tố đáng chú ý là phạm vi ngoài lãnh thổ. Ngay cả khi trụ sở đặt ngoài EU, nền tảng vẫn có thể phải tuân thủ DAC8 nếu phục vụ khách hàng cư trú tại EU. Điều này đồng nghĩa các sàn giao dịch toàn cầu, khi xây dựng chiến lược thị trường châu Âu, không chỉ phải lo về giấy phép theo MiCA mà còn cả hệ thống báo cáo thuế chuẩn DAC8.

Theo kế hoạch, các nước thành viên phải đưa DAC8 vào luật quốc gia chậm nhất ngày 31 tháng 12 năm 2025. Quy định bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2026. Từ mốc này, các nền tảng sẽ phải bắt đầu thu thập dữ liệu theo chuẩn mới, và bản báo cáo đầu tiên cho năm tài chính 2026 sẽ được nộp cho cơ quan thuế vào năm 2027 (thường trong vòng 9 tháng sau khi kết thúc năm). Sau đó, dữ liệu sẽ được các nước thành viên tự động trao đổi với nhau hàng năm, giúp cơ quan thuế ở nước cư trú của người dùng có thể tiếp cận thông tin giao dịch dù nền tảng đặt trụ sở ở nước khác trong EU.

Về nghĩa vụ cụ thể, CASP phải tăng cường quy trình KYC và cung cấp cho cơ quan thuế trong nước một bộ dữ liệu chi tiết: họ tên khách hàng, địa chỉ, nước cư trú thuế, số định danh người nộp thuế (TIN – khi có thể xác định). Thông tin giao dịch bao gồm loại giao dịch (bán, hoán đổi, chuyển), tổng giá trị thu được khi xử lý tài sản, ngày tháng và quy mô từng giao dịch. Những báo cáo này được thực hiện định kỳ, biến nghĩa vụ thuế của thị trường *tiền mã hóa* từ mô hình “giải trình khi bị hỏi” sang mô hình “báo cáo thường xuyên” tương tự lĩnh vực ngân hàng và chứng khoán.

Đối với người dùng cá nhân, tác động rõ rệt nhất là mức độ *minh bạch thuế* tăng lên. Giao dịch thực hiện qua nền tảng thuộc diện báo cáo sẽ “hiện rõ” hơn trong mắt cơ quan thuế, và người dùng sẽ thường xuyên được yêu cầu cập nhật thông tin cư trú, dữ liệu định danh khi mở hoặc duy trì tài khoản. Cơ quan thuế từ đó có thể đối chiếu dữ liệu giao dịch *tiền mã hóa* với tờ khai thuế, dễ dàng phát hiện những trường hợp “không trùng khớp” và yêu cầu giải trình hoặc thanh tra bổ sung.

Điểm cần lưu ý là DAC8 không tạo ra một loại thuế mới và cũng không thống nhất mức thuế *tiền mã hóa* trong toàn EU. Cách đánh thuế và thuế suất vẫn do từng quốc gia thành viên quy định. DAC8 chỉ xây dựng hạ tầng trao đổi thông tin. Người dùng không được miễn nghĩa vụ khai báo chỉ vì nền tảng đã báo cáo thay; họ vẫn phải tuân thủ luật thuế của nước cư trú khi giao dịch *tiền mã hóa*.

Với doanh nghiệp, chi phí tuân thủ là thách thức lớn. Để đáp ứng DAC8, nhiều nền tảng buộc phải nâng cấp hệ thống theo dõi giao dịch, xây dựng quy trình xác định nước cư trú thuế, và đầu tư thêm vào bảo mật dữ liệu nhạy cảm. Các đơn vị nhỏ chịu áp lực lớn hơn, khi cùng lúc phải đáp ứng MiCA, quy định chống rửa tiền (AML) và nay là DAC8. Nguy cơ bị phạt vì chậm, thiếu hoặc sai báo cáo cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định tiếp tục hoạt động hoặc rút khỏi một số thị trường.

“bình luận”: MiCA trả lời câu hỏi “điều kiện để được kinh doanh là gì”, còn DAC8 trả lời “dữ liệu thuế phát sinh trong quá trình kinh doanh phải được luân chuyển thế nào”. Hai khung này bổ sung cho nhau và cùng đẩy thị trường *tiền mã hóa* tiến gần hơn chuẩn mực tài chính truyền thống.

Dù vậy, vẫn còn nhiều vùng tranh cãi. Trong tài chính phi tập trung (DeFi), nơi không có trung gian rõ ràng, câu hỏi “ai là bên chịu trách nhiệm báo cáo” chưa có câu trả lời dứt khoát. Bên cạnh đó, việc mở rộng thu thập và tự động trao đổi dữ liệu cá nhân khiến các tổ chức bảo vệ quyền riêng tư lo ngại. EU khẳng định các quy định bảo vệ dữ liệu như GDPR vẫn được áp dụng đầy đủ, nhưng cơ chế bảo vệ này vận hành ra sao trong thực tế sẽ chỉ rõ nét sau vài năm triển khai.

Ở tầm vĩ mô, DAC8 là một phần của xu hướng toàn cầu: *tiền mã hóa* không còn bị nhìn như một “nền kinh tế ngầm tách biệt”, mà đang được gộp dần vào hệ thống tài chính chính thống cả về tiêu chuẩn minh bạch lẫn nghĩa vụ thuế. Khi EU lựa chọn bám sát chuẩn OECD và củng cố cơ chế trao đổi thông tin nội khối, việc “giám sát không chính thức” qua dữ liệu thứ cấp dần được thay bằng “báo cáo có hệ thống”. Kể từ mốc năm 2026, nhiều chuyên gia cho rằng thời kỳ tồn tại những “khoảng tối thuế vụ” trong giao dịch *tiền mã hóa* tại châu Âu đang tiến đến giai đoạn kết thúc.