Dự luật BRCA: Bước ngoặt pháp lý bảo vệ nhà phát triển và tái định hình thị trường tiền mã hóa Mỹ

Môi trường *tiền mã hóa* tại Mỹ đang bước vào giai đoạn tái định hình mạnh mẽ về cả pháp lý lẫn chính trị. Nhà nghiên cứu Peter Van Valkenburgh ví hệ sinh thái hiện tại như “cá cược thể thao trực tuyến không được quản lý”, và cho rằng nếu muốn trở thành *hạ tầng tài chính* thay vì một sân chơi đầu cơ, thị trường cần vừa có khung quy định rõ ràng, vừa có cơ chế bảo vệ nhà phát triển. Trong bối cảnh đó, dự luật *“Blockchain Regulatory Certainty Act (BRCA)”* đang nổi lên như điểm tựa pháp lý quan trọng để làm rõ phạm vi “trung gian tiền tệ” (money transmission) trong kỷ nguyên blockchain.

Theo Coin Center – tổ chức nghiên cứu phi lợi nhuận có trụ sở tại Washington D.C., nơi Van Valkenburgh giữ vai trò Giám đốc nghiên cứu – cho biết từ năm 2014 họ đã liên tục làm việc với Quốc hội Mỹ và các nhà lập pháp EU quanh những vấn đề nóng như DeFi, ví *non‑custodial* (không lưu ký), hay rủi ro hình sự với lập trình viên mã nguồn mở. Van Valkenburgh mô tả Coin Center là một tổ chức “bảo vệ quyền tự do dân sự”, tập trung phản đối các nỗ lực buộc nhà phát triển phần mềm hoặc đơn vị vận hành hạ tầng trung lập phải xin “giấy phép” và “chấp thuận” từ chính phủ chỉ vì họ viết hoặc vận hành mã.

Trong đánh giá của ông, hình ảnh hiện tại của *thị trường tiền mã hóa* rất tiêu cực: “Phần lớn trông giống một sòng bạc trực tuyến, một nền tảng cá cược thể thao online hơn là hạ tầng tài chính trung lập.” Những mục tiêu ban đầu của *Bitcoin(BTC)* về “mạng thanh toán chống kiểm duyệt” hay của *Ethereum(ETH)* về “hạ tầng tài chính trung lập” đã bị lu mờ bởi làn sóng đầu cơ. Nếu ngành công nghiệp không phát triển đủ xa để thực sự trở thành lựa chọn thay thế hệ thống tài chính truyền thống, nó sẽ mãi bị nhìn như “cá cược thể thao online không có quy định”. Van Valkenburgh cho rằng cộng đồng cần đối diện thẳng với lý do vì sao công chúng ghét *tiền mã hóa*, rồi xây dựng lại một hệ thống “xứng đáng được tôn trọng”.

Dù vậy, ông không phản đối toàn bộ *quy định*. Ông cho rằng các chủ thể “nhận ủy thác niềm tin” – tức là cá nhân hay tổ chức trực tiếp giữ, quản lý tài sản thay cho người dùng – cần chịu khuôn khổ giám sát hợp lý. Điều ông phản đối là việc kéo *phần mềm*, *nút mạng*, *ví* hay những nhà vận hành hạ tầng thực sự trung lập vào cùng cơ chế “cấp phép/mở tài khoản” như các tổ chức tài chính truyền thống, biến lập trình viên thành đối tượng phải xin phép chỉ để được viết và công bố mã.

Một trọng tâm ông chỉ ra là hệ thống *giấy phép chuyển tiền cấp bang* tại Mỹ – vốn được thiết kế cho các công ty như Western Union hay MoneyGram – hiện đang được áp thẳng lên sàn giao dịch như Coinbase. Theo ông, việc nhìn Coinbase giống hệt MoneyGram về mặt quy chế là thiếu hợp lý, bởi cấu trúc rủi ro và yêu cầu bảo vệ người tiêu dùng rất khác, trong khi với ngân hàng và doanh nghiệp *crypto* thì cần tuân nguyên tắc “cùng chức năng, cùng quy định”: nếu đều giữ hộ tài sản khách hàng và cung cấp dịch vụ chuyển tiền, tiêu chuẩn giám sát cần tương đồng. Nhưng mở rộng khuôn khổ này sang cả nhà phát triển phần mềm, nhà vận hành nút hay ví không lưu ký lại là bước đi “vượt giới hạn”, chẳng khác nào buộc người viết phần mềm máy chủ thời đầu internet phải xin giấy phép như ngân hàng.

Trong bức tranh rộng hơn, Van Valkenburgh cho rằng hạ tầng *phi tập trung* của *tiền mã hóa* sẽ gắn chặt với quá trình phát triển *AI* trong vài năm tới. Theo ông, lý tưởng nhất là các hệ thống AI mới được xây dựng trên nền tảng phân tán: từ câu chuyện ai sở hữu tài nguyên tính toán, đến cơ chế trả công công bằng cho người cung cấp dữ liệu huấn luyện. Ở đây, AI và *crypto* gặp nhau ở các tranh chấp pháp lý cấp hiến pháp: đặc biệt là quyền tự do biểu đạt liên quan đến việc phân phối *mã nguồn* theo Tu chính án thứ nhất của Mỹ. Ông dự đoán các án lệ trong thế giới crypto về quyền phát hành mã sẽ định hình luôn tiêu chuẩn cho việc phân phối mã AI.

Với các hệ thống thật sự *phi tập trung*, ông còn lập luận rằng nhiều vấn đề “bất cân xứng thông tin” – vốn là trọng tâm của quy định môi giới, trung gian tài chính truyền thống – sẽ tự nhiên giảm bớt. Khi *quy tắc giao dịch* và *dữ liệu* được công khai *on‑chain*, không còn nhiều cơ hội để một vài trung gian độc quyền thông tin và trục lợi.

Trong bối cảnh này, dự luật *BRCA* được Van Valkenburgh xem như công cụ then chốt để bảo vệ nhà phát triển và hạ tầng trung lập khỏi bị hình sự hóa. Hạt nhân của *BRCA* là xác định rõ những hoạt động nào trong lĩnh vực *tiền mã hóa* sẽ bị coi là “môi giới tiền tệ trái phép không có giấy phép”. Trước nay, tiêu chuẩn thực tế chủ yếu dựa vào hướng dẫn hành chính của *FinCEN* (Cơ quan thực thi tội phạm tài chính thuộc Bộ Tài chính Mỹ). Tuy nhiên, việc công tố bỏ qua hoặc diễn giải rộng các hướng dẫn này để truy tố đã làm gia tăng bất định cho nhà phát triển và doanh nghiệp.

Theo Van Valkenburgh, dự luật do Hạ nghị sĩ Tom Emmer đề xuất về cơ bản đưa các hướng dẫn của FinCEN vào *văn bản luật*, buộc công tố viên phải tôn trọng thay vì tùy nghi bỏ qua. Điểm nổi bật của *BRCA* là định nghĩa nhóm “nhà cung cấp dịch vụ blockchain *không kiểm soát* (non‑controlling)” – những đối tượng không liên tục kiểm soát tài sản khách hàng. Đây là định nghĩa mà ông đánh giá là rõ ràng nhất kể từ hướng dẫn FinCEN năm 2019. Nếu được thông qua tại Thượng viện và có hiệu lực, BRCA sẽ giúp lực lượng điều tra ngừng “săn đuổi” nhà phát triển phần mềm, người vận hành ví hay nút mạng trung lập, chuyển trọng tâm sang các tội phạm thực sự gây thiệt hại cho nạn nhân.

Tranh luận về trách nhiệm của lập trình viên được thể hiện rõ trong vụ *Tornado Cash*. Van Valkenburgh cho rằng bản cáo trạng thiếu cụ thể về thực tế vận hành: cấu trúc và cách thức hoạt động của giao thức đã thay đổi đáng kể theo thời gian nhưng lại bị xử lý như một thực thể bất biến. Nghiêm trọng hơn, ông cảnh báo về xu hướng mở rộng quá mức điều khoản “âm mưu rửa tiền”, khiến ngay cả khi một số điều luật cụ thể bị hủy bỏ, nhà phát triển vẫn có thể bị cuốn vào trách nhiệm hình sự do cách giải thích rất rộng của Bộ Tư pháp về luật liên bang liên quan đến “âm mưu”. Theo lập luận của ông, việc người khác dùng phần mềm bạn viết để chuyển tiền không thể đồng nghĩa bạn là đồng phạm rửa tiền hay trung gian tiền tệ không phép – tương tự như việc hãng sản xuất súng không mặc nhiên là đồng phạm với người mua dùng súng gây án.

Van Valkenburgh nhấn mạnh, các dự luật mới đang được Quốc hội Mỹ xem xét không hề “nới lỏng” giám sát. Trái lại, chúng còn bổ sung các loại hình tổ chức tài chính mới chịu nghĩa vụ *chống rửa tiền (AML)* theo Đạo luật Bí mật Ngân hàng (BSA), yêu cầu nhiều hơn về thu thập và báo cáo dữ liệu. Ông ủng hộ xu hướng này vì cho rằng nó điều chỉnh đúng đối tượng: khi định nghĩa pháp lý được tinh chỉnh, cơ quan điều tra sẽ dùng nguồn lực hạn chế để truy đuổi những kẻ chiếm đoạt tài sản và gây hại cho nạn nhân, thay vì tiêu tốn vào việc khởi tố mã nguồn và hạ tầng trung lập. Ông cũng kêu gọi tăng ngân sách, nhân lực cho Bộ Tư pháp và FinCEN để họ đủ khả năng xử lý các vụ việc phức tạp trong lĩnh vực *tiền mã hóa*.

Từ góc nhìn của Van Valkenburgh, bài toán đặt ra với ngành *tiền mã hóa* gồm ba trụ cột. Một là, đưa *Bitcoin(BTC)*, *Ethereum(ETH)* và toàn thị trường quay lại mục tiêu “hạ tầng tài chính phi tập trung”, thoát khỏi hình ảnh “casino online”. Hai là, thông qua các đạo luật như *BRCA* để tách bạch rõ *nhà phát triển* và *hạ tầng trung lập* khỏi phạm vi bị truy tố, đồng thời áp trách nhiệm tương đương ngân hàng lên các tổ chức được người dùng trao niềm tin giữ tài sản. Ba là, tận dụng hệ thống phân tán trong kỷ nguyên *AI* để thiết kế lại quyền sở hữu dữ liệu và cơ chế chia sẻ lợi ích theo hướng công bằng hơn.

Van Valkenburgh kêu gọi cộng đồng thẳng thắn thừa nhận lý do công chúng không thích *crypto* hiện nay, và tập trung xây dựng lại một hệ thống mà người dùng thực sự muốn sử dụng và tin tưởng. Câu hỏi còn bỏ ngỏ là liệu ngành *tiền mã hóa* có thể chuyển mình từ “cá cược thể thao không được quản lý” thành “hạ tầng tài chính mới”, và liệu *BRCA* cùng xu hướng làm rõ quy định có trở thành bước ngoặt cho quá trình trưởng thành ấy hay không.