Mỹ cân nhắc luật bắt giữ tàu thời chiến thế kỷ 19 với tàu dầu Iran

Bộ Tư pháp Mỹ đang xem xét khôi phục prize law, đạo luật bắt giữ hàng hải có từ thế kỷ 19, để tịch thu các tàu chở dầu thô của Iran. Đây chưa phải quyết định cuối cùng, nhưng việc cân nhắc mở rộng trừng phạt Iran từ hình thức tịch thu dân sự sang logic bắt giữ thời chiến khiến gánh nặng pháp lý với thị trường vận tải biển và năng lượng tăng lên.

Theo Bloomberg Law đưa tin ngày 26 (giờ địa phương), Bộ Tư pháp Mỹ đang chuẩn bị kích hoạt lại tòa án chiến lợi phẩm hàng hải, gọi là prize court, để công nhận các tàu dầu Iran là chiến lợi phẩm của Mỹ. Aaron Reitz, công tố viên trưởng khu vực Nam Texas, cho biết "quân đội Mỹ có thể phải bắt giữ tàu hoặc hàng hóa hỗ trợ đối phương trong xung đột quân sự", đồng thời nói thêm "các tòa án liên bang cần sẵn sàng phán quyết việc xử lý tàu và hàng hóa bị bắt giữ". Phát biểu này cho thấy giới chức Mỹ đang tính đến một công cụ pháp lý ít được dùng trong nhiều thập kỷ.

Prize law là thủ tục cho phép tòa án phán quyết việc chuyển quyền sở hữu và xử lý tàu địch, hàng hóa cùng tài sản liên quan khi bị bắt giữ trong xung đột vũ lực. Hiến pháp Mỹ trao cho Quốc hội quyền quy định luật bắt giữ trên đất liền và trên biển. Viện Thông tin Pháp lý thuộc Trường Luật Cornell (Cornell Law School Legal Information Institute) mô tả prize law là lĩnh vực pháp luật xử lý việc bắt giữ hàng hải trong xung đột vũ trang.

Điểm khiến ý tưởng này được chú ý là tốc độ xử lý. Gần đây, Mỹ chủ yếu dùng hình thức tịch thu dân sự khi xử lý tài sản dầu mỏ và vận tải liên quan đến Iran. Thủ tục tịch thu dân sự có thể kéo dài nếu vướng tranh chấp quyền lợi từ bên thứ ba hoặc tranh cãi về thẩm quyền.

Ngày 6 tháng 3, Bộ Tư pháp Mỹ đã khởi kiện tịch thu dân sự đối với số tiền hơn 15,3 triệu USD (khoảng 211 tỷ đồng) mà cơ quan này cho là liên quan đến mạng lưới phân phối dầu Iran. Trước đó, ngày 27 tháng 2, Bộ Tư pháp cũng xúc tiến tịch thu tàu chở dầu Skipper cùng khoảng 1,8 triệu thùng dầu thô. Hiện tại, trọng tâm thực thi vẫn là thủ tục dân sự nhắm vào tài sản vi phạm trừng phạt.

Nếu prize court thực sự được kích hoạt, dầu thô và hàng hóa bị bắt giữ có thể được bán và số tiền thu về chuyển cho Bộ Tài chính Mỹ. Bloomberg Law cho biết phương án này nhằm siết chặt việc phong tỏa Iran và bù đắp chi phí xung đột. Tuy nhiên, Bộ Tư pháp chưa nêu rõ sẽ áp dụng đạo luật prize law năm 1812, điều khoản bắt giữ trong Hiến pháp, hay quy định nào khác.

Tạp chí Fortune đưa tin ông Reitz mô tả prize law là một hệ thống luật hàng hải cổ xưa. Để trở thành công cụ thực thi thực sự, cơ chế này cần làm rõ chủ thể có quyền bắt giữ, thẩm quyền tòa án, quy trình bán tài sản và phạm vi khiếu nại của các bên liên quan.

Vướng mắc pháp lý không nhỏ. Trước tiên sẽ có tranh cãi về việc liệu Mỹ có đang trong tình trạng chiến tranh hoặc thù địch tương đương với Iran hay không, và liệu có thể áp dụng thủ tục bắt giữ khi chưa có sự chấp thuận của Quốc hội. Allison Luzwick, luật sư hàng hải tại hãng luật Holland & Knight, nhận định luật quốc tế hiện đại và luật chiến tranh đã phát triển đáng kể kể từ thế kỷ 19, và cho rằng những vấn đề này chắc chắn sẽ được nêu ra trong thực tế xử lý.

Michael Frevola, đối tác phụ trách tố tụng hàng hải tại Holland & Knight, cũng chỉ ra khoảng trống thực tiễn. Ông cho biết prize law gần như chưa từng được kiểm nghiệm trong thời hiện đại và nói "muốn có lời khuyên nghiêm túc, có lẽ phải nhờ đến một buổi cầu hồn". Cách nói này cho thấy cả Bộ Tư pháp, hải quân lẫn tòa án đều thiếu kinh nghiệm vận hành một đạo luật đã lâu không được sử dụng.

Cũng có ý kiến ủng hộ. Eugene Kontorovich, giáo sư tại Trường Luật Antonin Scalia thuộc Đại học George Mason, cho rằng cách tiếp cận này có thể bù đắp chi phí xung đột và là tín hiệu cho thấy Mỹ thực thi nghiêm túc lệnh phong tỏa. Ngược lại, phía phản đối lo ngại việc thông báo phong tỏa, xử lý tàu trung lập và tư cách pháp lý của hàng hóa từ nước thứ ba có thể kéo theo hàng loạt vụ kiện mới.

Với ngành vận tải biển, gánh nặng nằm ở khả năng trọng tâm thực thi trừng phạt dịch chuyển từ kiểm soát hải quan, tài chính sang bắt giữ tàu trực tiếp. Trang The Maritime Executive nhận định phương án này có thể nhanh hơn tịch thu dân sự thông thường, nhưng cũng có nguy cơ vấp phải khiếu nại từ bên thứ ba và kéo dài thủ tục.

Căng thẳng quanh tuyến vận chuyển dầu Iran vốn đã gắn liền với vấn đề tàu thuyền qua eo biển Hormuz. TokenPost từng đưa tin số tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz cuối tuần trước được ghi nhận giảm xuống dưới 20 chiếc. Việc xem xét prize law lần này cho thấy tranh luận về hạn chế lưu thông và thực thi trừng phạt có thể mở rộng sang cả thủ tục tòa án.

Prize court gần như không được sử dụng kể từ sau chiến tranh Tây Ban Nha - Mỹ. Hồ sơ của Tòa án Tối cao Mỹ còn lưu lại các vụ tịch thu tàu làm chiến lợi phẩm trong cuộc chiến năm 1898. Dù tiền lệ cũ vẫn tồn tại, việc áp dụng nguyên vẹn cho hệ thống vận tải biển và mạng lưới tài chính quốc tế hiện đại lại là vấn đề khác.

Điểm liên quan trực tiếp đến thị trường trong nước không nằm ở giá dầu thô mà ở chi phí logistics hàng hải và tuân thủ trừng phạt. Gián đoạn vận chuyển dầu tại Trung Đông có thể làm tăng áp lực về lộ trình vận hành và xác minh hàng hóa đối với các công ty lọc dầu, hãng tàu và bảo hiểm. Tuy nhiên, ở giai đoạn hiện tại, khó có thể khẳng định chắc chắn tác động lên giá.

Nếu việc xem xét lần này dẫn tới thực thi thực tế, phản ứng hàng hải của Mỹ đối với Iran sẽ không dừng ở thực thi trừng phạt mà còn thử nghiệm cả thủ tục bắt giữ thời chiến. Vấn đề then chốt sắp tới là Bộ Tư pháp sẽ chọn căn cứ pháp lý nào, và tòa án sẽ công nhận việc xử lý tàu, hàng hóa bị bắt giữ đến mức độ nào.