Thỏa thuận hạt nhân Mỹ-Saudi vào diện Quốc hội xem xét 90 ngày

Mỹ đã chính thức chuyển thỏa thuận hợp tác điện hạt nhân dân sự với Saudi Arabia sang Quốc hội để xem xét, gắn hợp tác năng lượng hạt nhân với ngoại giao Trung Đông thành một vấn đề duy nhất. Quốc hội Mỹ có 90 ngày làm việc để xem xét thỏa thuận này, và nếu lưỡng viện không cùng ra nghị quyết phản đối trong thời gian đó, thỏa thuận có thể có hiệu lực mà không cần biểu quyết riêng.

Theo hãng tin AP dẫn lời các quan chức trong chính quyền Tổng thống Trump (Donald Trump), tài liệu mật này đã được trình lên Quốc hội theo Đạo luật Năng lượng Nguyên tử của Mỹ. Tổng thống Trump vẫn giữ lập trường rằng thỏa thuận không thể tiến triển nếu Saudi Arabia không bình thường hóa quan hệ với Israel.

Bộ Năng lượng Mỹ (Department of Energy) cho biết Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright và Bộ trưởng Năng lượng Saudi Arabia, Hoàng tử Abdulaziz bin Salman, đã ký thỏa thuận hợp tác hạt nhân vì mục đích hòa bình vào ngày 22 tháng 7. Đây là thỏa thuận thuộc khuôn khổ hợp tác điện hạt nhân dân sự mà Đạo luật Năng lượng Nguyên tử Mỹ gọi là "thỏa thuận 123".

Thỏa thuận 123 là văn bản nền tảng mà Mỹ phải ký với một quốc gia khác trước khi trao đổi công nghệ điện hạt nhân, vật liệu hạt nhân và thiết bị cho mục đích dân sự. Loại thỏa thuận này thường bao gồm cả tiêu chuẩn không phổ biến vũ khí hạt nhân, biện pháp an toàn và cơ chế thanh sát, nên dù mang tính chất hợp đồng thương mại, nó vẫn có ý nghĩa ngoại giao và an ninh rất lớn.

Bộ Năng lượng Mỹ giải thích mục tiêu của thỏa thuận lần này là thúc đẩy xuất khẩu công nghệ điện hạt nhân của Mỹ, đáp ứng nhu cầu năng lượng của Saudi Arabia và siết chặt tiêu chuẩn không phổ biến vũ khí hạt nhân. Saudi Arabia từ lâu đã theo đuổi phát triển điện hạt nhân dân sự nhằm chuyển đổi năng lượng dài hạn và đáp ứng nhu cầu điện năng, trong khi đây cũng có thể là cơ hội để các doanh nghiệp Mỹ tham gia vào một dự án điện hạt nhân quy mô lớn ở nước ngoài.

Điểm gây tranh cãi không nằm ở nội dung thỏa thuận mà ở điều kiện đi kèm. Tổng thống Trump khẳng định Saudi Arabia cần tham gia Hiệp định Abraham (Abraham Accords) và bình thường hóa quan hệ với Israel. Hiệp định Abraham là khuôn khổ dẫn đến việc bình thường hóa quan hệ ngoại giao, kinh tế giữa Israel và một số quốc gia Ả Rập, Hồi giáo vào năm 2020.

Trong khi đó, lập trường của Saudi Arabia lại khác. Trong một tuyên bố hồi tháng 2 năm 2025, Bộ Ngoại giao Saudi Arabia tái khẳng định sẽ không thiết lập quan hệ ngoại giao với Israel nếu chưa có một nhà nước Palestine độc lập. Saudi Arabia luôn coi việc thành lập nhà nước Palestine với thủ đô là Đông Jerusalem là điều kiện tiên quyết cho hòa bình.

Chính vì vậy, thỏa thuận lần này không chỉ dừng lại ở một văn bản hợp tác năng lượng. Việc doanh nghiệp Mỹ tham gia dự án điện hạt nhân của Saudi Arabia, vấn đề nhiên liệu hạt nhân và cơ chế thanh sát, tiến trình bình thường hóa với Israel, cùng vấn đề nhà nước Palestine đều cùng lúc được đưa ra trước Quốc hội xem xét.

Việc toàn văn thỏa thuận chưa được công bố cũng đang làm dấy lên tranh cãi. AP cho biết trước đây phần lớn các thỏa thuận 123 đều được công khai, chỉ trừ một số phụ lục mật, nhưng lần này toàn bộ văn bản được xếp vào diện mật ở mức cao, điều được xem là bất thường.

Trong Quốc hội, lo ngại về không phổ biến vũ khí hạt nhân đã được nêu ra trước tiên. Trong một tuyên bố ngày 6 tháng 8, Thượng nghị sĩ Jeanne Shaheen, thành viên cấp cao của đảng Dân chủ trong Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Mỹ, cho biết Quốc hội cần xem xét kỹ liệu đã có đủ cơ chế để đảm bảo vật liệu, công nghệ và thiết bị hạt nhân mà Mỹ cung cấp không bị sử dụng để phát triển vũ khí hạt nhân hay không. Bà cũng chỉ ra khả năng thỏa thuận thiếu Nghị định thư bổ sung của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Trong giới công nghiệp và cộng đồng nhà đầu tư, cũng xuất hiện những kỳ vọng liên quan đến chuỗi cung ứng điện hạt nhân. Tuy nhiên, thỏa thuận này vẫn đang ở giai đoạn cần được làm rõ về phạm vi công bố tài liệu, quá trình xem xét của Quốc hội và các điều kiện ngoại giao. Vẫn còn nhiều biến số về thủ tục trước khi có thể khẳng định các cổ phiếu liên quan hay thị trường urani sẽ hưởng lợi.

Đối với độc giả, đây là câu chuyện đáng theo dõi ở cả hai khía cạnh: chuỗi cung ứng điện hạt nhân và rủi ro địa chính trị Trung Đông. Gần đây, Mỹ cũng đang mở rộng phạm vi sử dụng điện hạt nhân, trong đó có kế hoạch triển khai lò phản ứng cỡ nhỏ (microreactor) nhằm tăng khả năng phục hồi nguồn điện cho các căn cứ quân sự. Thỏa thuận với Saudi Arabia là một ví dụ cho thấy xu hướng này đang mở rộng sang hợp tác điện hạt nhân ở nước ngoài và ngoại giao Trung Đông.

Tác động trực tiếp của vấn đề này đến thị trường tiền mã hóa, trong đó có Bitcoin(BTC), hiện chưa được xác nhận. Tuy vậy, tình hình Trung Đông có thể ảnh hưởng đến giá năng lượng và tâm lý đối với tài sản rủi ro, nên đây có thể là một biến số gián tiếp cần theo dõi.

Bước tiếp theo của thỏa thuận là quá trình xem xét tại Quốc hội. Do điều kiện bình thường hóa quan hệ với Israel mà Tổng thống Trump đưa ra và yêu cầu về nhà nước Palestine của Saudi Arabia vẫn đối lập nhau, việc thỏa thuận có chính thức có hiệu lực hay không sẽ phụ thuộc vào kết quả xem xét trong 90 ngày làm việc của Quốc hội cũng như các cuộc trao đổi ngoại giao giữa hai nước.