Brad Gerstner cảnh báo khủng hoảng niềm tin vào giới tinh hoa và làn sóng AI buộc định giá lại toàn bộ ngành phần mềm, SaaS

Nhà đầu tư công nghệ nổi tiếng Brad Gerstner, nhà sáng lập quỹ Altimeter Capital, vừa có loạt phát biểu gây chú ý về sự *sụp đổ niềm tin vào giới tinh hoa* và tác động của *trí tuệ nhân tạo(AI)* đến định giá ngành *phần mềm* và *SaaS*. Theo ông, văn hóa “trốn tránh trách nhiệm” của tầng lớp quyền lực, cộng với cách đưa tin *chọn lọc* của truyền thông, đang làm xói mòn niềm tin vào toàn bộ hệ thống. Ở chiều ngược lại, làn sóng *AI* đang buộc thị trường phải “định giá lại từ gốc” các mô hình kinh doanh *phần mềm* và *SaaS*, đặc biệt là những doanh nghiệp đang được định giá quá cao so với khả năng thích nghi với tương lai.

Brad Gerstner là nhà sáng lập kiêm CEO của Altimeter Capital, quỹ đầu tư công nghệ tại Thung lũng Silicon đang quản lý hơn 15 tỷ USD tài sản, kết hợp giữa danh mục cổ phiếu niêm yết và đầu tư mạo hiểm. Trước đó, ông từng là nhà đầu tư giai đoạn đầu tại General Catalyst, đồng sáng lập ba startup về tìm kiếm – trong đó có một công ty được bán lại cho Google(GOOG) vào năm 2012. Altimeter từng ghi dấu ấn với thương vụ dẫn dắt IPO của Snowflake(SNOW) cùng các khoản đầu tư sớm vào MongoDB(MDB), Zillow(Z) và nhiều doanh nghiệp phần mềm tăng trưởng cao.

Theo chia sẻ được tổng hợp từ nhiều cuộc phỏng vấn gần đây, Gerstner cho rằng các bê bối xung quanh Jeffrey Epstein, cách xử lý nửa vời của cơ quan điều tra và truyền thông, là ví dụ điển hình cho *khủng hoảng niềm tin vào thể chế*. Ông chỉ ra việc nhiều nhân vật có thế lực bị nêu tên nhưng gần như không phải chịu trách nhiệm hình sự là nguyên nhân khiến công chúng không còn tin vào khẩu hiệu “thượng tôn pháp luật” và “công bằng cho mọi người”.

Ông nhấn mạnh, việc hầu như không có truy tố nghiêm túc nào nhắm vào những người có liên hệ sâu với Epstein, cùng với các dấu hỏi chưa được giải đáp quanh cái chết của Epstein, khiến người dân có cảm giác các cuộc điều tra nhằm vào nhóm quyền lực “thậm chí còn chưa bắt đầu một cách nghiêm túc”. Khi tình trạng “vắng bóng trách nhiệm” lặp lại, công chúng dễ nhìn hệ thống tư pháp, giới chính trị và cả truyền thông như một “cartel” bảo vệ lẫn nhau hơn là những thiết chế giám sát độc lập. *bình luận*: Ở góc độ thị trường tài chính, niềm tin vào thể chế là nền tảng để vốn dài hạn dám chấp nhận rủi ro. Một khi niềm tin này nứt vỡ, định giá tài sản rủi ro, bao gồm cả cổ phiếu công nghệ và tài sản số, đều bị chiết khấu mạnh hơn.

Gerstner đặc biệt chỉ trích sự *đạo đức giả* trong tầng lớp tinh hoa. Theo ông, “những người cư xử tệ nhất lại là những người đứng trên bục giảng đạo đức trước công chúng”, tạo nên khoảng cách ngày càng lớn giữa hình ảnh bên ngoài và hành vi thực tế. Họ nói nhiều về trách nhiệm, đạo đức, tính bao trùm, nhưng lại áp dụng chuẩn mực pháp lý và đạo đức một cách lỏng lẻo cho chính mình. Hiện tượng này theo ông không chỉ xuất hiện trong chính trị, mà còn trong giới doanh nghiệp, các quỹ, trường đại học và tổ chức phi lợi nhuận – nơi nhiều người có quyền tiếp cận nguồn lực lại tự đặt mình “ngoài luật chơi”.

Ông cũng chỉ đích danh một số tờ báo lớn tại Mỹ, đặc biệt là The New York Times, là đang *“chọn cách làm ngơ có chọn lọc”* trước một số mối liên hệ nhạy cảm giữa giới công nghệ Thung lũng Silicon và Epstein. Dù viết về mạng lưới quyền lực tại Silicon Valley, các bài điều tra lại ít khi nhắc đến những cái tên được cho là đóng vai trò “cầu nối” quan trọng. Gerstner lấy ví dụ về người đã giới thiệu Epstein với Peter Thiel, hay việc Mark Zuckerberg từng tham dự một bữa tối nổi tiếng có liên quan, nhưng các chi tiết này hiếm khi được làm rõ. Theo ông, cách đưa tin như vậy giống như “rút bỏ phần rễ câu chuyện”, khiến độc giả có cảm giác truyền thông cũng đang “đi nhẹ, nói khẽ” với những nhân vật ở lõi quyền lực. Điều này càng làm củng cố ấn tượng rằng báo chí chính thống đã trở thành “một phần của hệ thống”, thay vì là bên giám sát độc lập.

Chuyển sang thị trường tài chính, Gerstner chỉ ra một phiên giao dịch gần đây khi nhóm cổ phiếu *phần mềm* và *dữ liệu* trong chỉ số S&P 500 mất tới khoảng 300 tỷ USD vốn hóa chỉ trong một ngày. Con số này theo ông không đơn thuần là biến động ngắn hạn của từng mã cổ phiếu, mà phản ánh quá trình “định giá lại có hệ thống” đối với triển vọng dài hạn của toàn ngành phần mềm. Lý do cốt lõi nằm ở việc nhà đầu tư buộc phải xem xét lại mức độ bền vững của những mô hình kinh doanh *SaaS* truyền thống trong một thế giới mà *AI* và giải pháp *“may đo” (bespoke)* ngày càng dễ tiếp cận.

Gerstner nhận định, nhiều doanh nghiệp *SaaS* đang bị thách thức trực diện bởi luận điểm rằng phần mềm tương lai sẽ được “thiết kế, triển khai và vận hành mang tính cá nhân hóa cao” cho từng doanh nghiệp. Trước đây, các nhà cung cấp *SaaS* tiêu chuẩn hóa có thể nhận mức định giá cao nhờ biên lợi nhuận lớn và dòng tiền đều đặn từ mô hình đăng ký thuê bao. Nhưng ngày càng nhiều tập đoàn sở hữu đội ngũ kỹ thuật nội bộ cùng các công cụ *AI* đang nghiêm túc cân nhắc chuyển sang các hệ thống nội bộ tùy chỉnh – vừa linh hoạt hơn, vừa có thể giảm chi phí dài hạn. Điều này buộc thị trường phải giảm bớt “phần thưởng” dành cho những mô hình *SaaS* quá đắt đỏ nhưng thiếu khả năng thích ứng.

Theo Gerstner, giá cổ phiếu phần mềm hiện không giảm vì doanh thu hiện tại sụt mạnh, mà vì nhà đầu tư đang “chiết khấu thêm mức độ *bất định của tương lai*”. Ông lưu ý: các doanh nghiệp phần mềm loại “blue chip” từng được định giá ở mức 30 lần dòng tiền tự do (Free Cash Flow) thì nay nhiều mã đã lùi về quanh 15 lần. Doanh nghiệp vẫn là một, nhưng thị trường không còn tin chắc rằng cấu trúc lợi nhuận hiện tại sẽ giữ nguyên trong 5–7 năm tới, nhất là khi *AI* có thể tái định hình hoàn toàn chuỗi giá trị phần mềm. *bình luận*: Đây là điểm giao cắt quan trọng giữa câu chuyện công nghệ và định giá cổ phiếu – dòng tiền tương lai càng khó đoán, mức định giá hợp lý càng phải co lại, kể cả với công ty “chất lượng cao”.

Dù vậy, Gerstner không ủng hộ quan điểm “SaaS sắp diệt vong”. Ông khẳng định không phải mọi doanh nghiệp *SaaS* đều đối mặt với rủi ro tồn vong, song cảnh báo những *SaaS* có giá quá cao, cung cấp giải pháp dễ bị thay thế, sẽ trở thành *mục tiêu* cho các giải pháp rẻ hơn, linh hoạt hơn dựa trên *AI* và các công cụ lập trình chi phí thấp. Từ phía khách hàng, câu hỏi không còn là “có dùng SaaS hay không”, mà là “tiếp tục trả phí thuê bao cao, hay dùng *AI* cộng với đội ngũ nội bộ để xây thứ tương đương, rẻ hơn và phù hợp hơn”. Điều này khiến giá trị cốt lõi và khả năng “khó bị thay thế” trở thành tiêu chí sống còn trong định giá *SaaS* giai đoạn mới.

Gerstner mô tả sự dịch chuyển này như một cuộc “tái cấu trúc về *giá* và *nhận thức giá trị*” hơn là một chu kỳ suy thoái thông thường. Thời kỳ “chỉ cần nói chuyển lên cloud và tự động hóa là đủ để đòi premium” đã qua. Hiện tại, bộ phận CNTT và lãnh đạo doanh nghiệp bắt đầu so sánh nghiêm túc giữa việc “giữ nguyên *SaaS* hiện tại” và việc “xây lớp giải pháp mỏng, tùy chỉnh trên hạ tầng riêng, tận dụng *AI* và dữ liệu nội bộ”. Kết quả là nhiều nhà cung cấp *SaaS* phải tái chứng minh rằng mình mang lại giá trị không thể dễ dàng sao chép chỉ bằng vài mô hình *AI* và một đội nhỏ kỹ sư.

Trong bức tranh đó, Gerstner cho rằng rủi ro lớn nhất với nhiều công ty *SaaS* là bị đẩy lùi thành một “*lớp hạ tầng cũ kỹ*” trong ngăn xếp phần mềm thời *AI*. Ở kịch bản này, các ứng dụng *SaaS* hiện tại chủ yếu đóng vai trò kho chứa dữ liệu và khung quy trình làm việc cơ bản, trong khi phần lớn giá trị về trải nghiệm người dùng, tự động hóa và hỗ trợ ra quyết định sẽ được tạo ra ở “lớp *AI*” phía trên – bao gồm agent AI, mô hình chuyên biệt theo từng ngành và lớp điều phối (orchestration layer) tùy chỉnh. Khi đó, nhà đầu tư sẽ phải cân nhắc kỹ nên rót vốn vào “lớp nào” để tối đa hóa lợi nhuận, kéo theo việc định giá *SaaS* truyền thống khó có thể quay về các mức bội số cao như trước.

Theo Gerstner, nếu muốn không chỉ tồn tại mà còn duy trì tăng trưởng, các công ty *SaaS* buộc phải chủ động “di chuyển lên trên” – hoặc tự xây dựng lớp *AI* mới tạo ra phần lớn giá trị, hoặc tích hợp mình sâu vào lớp đó thay vì chấp nhận vai trò “ống dẫn dữ liệu”. Chiến lược “ở yên một chỗ và thu phí như cũ” sẽ ngày càng rủi ro khi khách hàng và nhà đầu tư cùng nhìn thấy sự xuất hiện của những lựa chọn cạnh tranh dựa trên *AI*.

Cuối cùng, Gerstner kết nối hai trục vấn đề tưởng như tách biệt: *khủng hoảng niềm tin vào giới tinh hoa* và *tái định giá phần mềm, SaaS dưới tác động của AI*. Theo ông, chúng đều xoay quanh một điểm chung: những cấu trúc cũ – dù là thể chế chính trị, truyền thông hay mô hình kinh doanh công nghệ – nếu tiếp tục né tránh trách nhiệm, thiếu minh bạch và không kịp thích nghi với thay đổi công nghệ, sẽ đồng loạt bị cả thị trường lẫn công chúng “chiết khấu” mạnh hơn. Ông cho rằng đây là thời điểm giới đầu tư, doanh nhân và nhà hoạch định chính sách phải nhìn lại một cách tỉnh táo xem *quyền lực và công nghệ đang được tích lũy ở đâu, và liệu quá trình đó có đủ minh bạch, có đủ trách nhiệm* để duy trì niềm tin lâu dài hay không.

*bình luận*: Với nhà đầu tư tài sản rủi ro – từ cổ phiếu công nghệ, *phần mềm*, *SaaS* cho đến tiền mã hóa – thông điệp xuyên suốt của Gerstner là phải đánh giá lại cả *niềm tin thể chế* lẫn *cấu trúc giá trị công nghệ* trong kỷ nguyên *AI*. Những nơi thiếu trách nhiệm và chậm thay đổi sẽ bị chiết khấu, còn dòng vốn sẽ ưu tiên chảy tới các lớp công nghệ và mô hình thể hiện rõ được tính minh bạch, khả năng thích nghi và giá trị khó thay thế.