2.000 tỷ euro ngân sách EU: 6 nước đòi cắt giảm mạnh

Sáu quốc gia đóng góp ròng lớn nhất Liên minh châu Âu (EU) vừa yêu cầu cắt giảm hàng trăm tỷ euro khỏi dự thảo ngân sách dài hạn giai đoạn 2028-2034, vốn có quy mô gần 2.000 tỷ euro. Bất đồng quanh chuyện vay nợ chung và mở rộng chi tiêu khiến vòng đàm phán ngân sách, vốn đặt mục tiêu hoàn tất vào cuối năm 2026, va chạm ngay từ những bước đầu.

Chính phủ Đức, cùng Đan Mạch, Hà Lan, Áo, Phần Lan và Thụy Điển, ra tuyên bố chung ngày 27, cho rằng đề xuất ngân sách của Ủy ban châu Âu (European Commission) cần được cắt giảm thêm hàng trăm tỷ euro. Nhóm sáu nước nhấn mạnh việc cắt giảm phải cân đối và mọi hạng mục chi tiêu đều cần được xem xét lại, đồng thời khẳng định vay nợ chung mới không phải lời giải cho bài toán ngân sách.

Tâm điểm tranh cãi là "khung tài chính đa niên" (Multiannual Financial Framework, MFF) - khuôn khổ tài chính 7 năm của EU, quy định trần chi tiêu chung cho nông nghiệp, phát triển vùng, nghiên cứu, quản lý biên giới và an ninh. Dù mỗi nước thành viên vẫn lập ngân sách hằng năm riêng, khung chi tiêu lớn vẫn phải nằm trong kế hoạch này.

Ủy ban châu Âu công bố đề xuất MFF giai đoạn 2028-2034 vào ngày 16 tháng 7 năm 2025, với quy mô gần 2.000 tỷ euro, tương đương 1,26% tổng thu nhập quốc dân (GNI) trung bình của EU. Cơ quan này cho rằng cần tái cơ cấu ngân sách để ứng phó các thách thức về an ninh, quốc phòng, năng lực cạnh tranh, di cư, năng lượng và biến đổi khí hậu.

Thủ tướng Đức Friedrich Merz (Friedrich Merz) phát biểu cùng ngày tại buổi họp báo của Phủ Thủ tướng, nói rằng đề xuất hiện tại kéo mức tăng ngân sách lên tới 60%, điều khó chấp nhận trong giai đoạn các nước cần củng cố tài khóa. Ông cho biết Đức, Đan Mạch, Hà Lan, Áo, Phần Lan và Thụy Điển đang gánh khoảng 40% ngân sách EU. Phát biểu này cho thấy nhóm nước đóng góp ròng phản đối cả tốc độ tăng ngân sách lẫn cách phân bổ gánh nặng.

"Nước đóng góp ròng" là cách gọi những quốc gia đóng vào ngân sách EU nhiều hơn số tiền nhận lại. Các nước này thường thừa nhận lợi ích từ thị trường chung và sự ổn định khu vực, nhưng khá nhạy cảm khi gánh nặng tài khóa tăng nhanh. Tuyên bố chung lần này cũng xuất phát từ quan điểm rằng thắt chặt ngân sách quốc gia và mở rộng ngân sách EU khó có thể song hành.

Nghị viện châu Âu (European Parliament) lại đi theo hướng khác. Ủy ban Ngân sách của cơ quan này, trong văn bản lập trường ngày 15 tháng 4, đề xuất đặt ngân sách giai đoạn 2028-2034 ở mức 1,27% GNI của EU, đồng thời để chi phí trả nợ của chương trình NextGenerationEU (NGEU) nằm ngoài trần ngân sách. Mức đề xuất này cao hơn khoảng 10% so với đề xuất hồi tháng 7 năm 2025 của Ủy ban châu Âu.

Nghị viện châu Âu nghiêng về việc giữ nguyên hoặc tăng nguồn lực cho nông nghiệp, chính sách gắn kết, nghiên cứu, giáo dục và quốc phòng. Ngược lại, nhóm sáu nước yêu cầu rà soát lại toàn bộ hạng mục chi tiêu. Cùng một dự thảo ngân sách, một bên nhấn mạnh nhu cầu mở rộng, bên còn lại nhấn mạnh khả năng chi trả thực tế.

Vay nợ chung cũng là điểm nóng khác của cuộc đàm phán. EU từng có kinh nghiệm phát hành trái phiếu chung thông qua chương trình NextGenerationEU trong giai đoạn ứng phó đại dịch COVID-19. Tuy nhiên, việc biến công cụ này thành nguồn tài chính thường xuyên cho ngân sách dài hạn vẫn còn gây chia rẽ giữa các nước thành viên.

Nhóm nước có xu hướng bảo thủ về tài khóa như Đức cho rằng nợ chung có thể làm mờ trách nhiệm tài khóa của từng quốc gia thành viên. Ngược lại, phía ủng hộ mở rộng ngân sách cho rằng an ninh, năng lực cạnh tranh công nghiệp và chuyển đổi năng lượng là những bài toán chung mà ngân sách riêng của từng nước khó gánh nổi. Vì vậy, cuộc đàm phán lần này không chỉ xoay quanh tổng chi tiêu, mà còn đặt lại câu hỏi về mức độ liên kết tài khóa của EU.

Với nhà đầu tư tại Việt Nam, diễn biến này chưa phải yếu tố tác động trực tiếp đến giá tài sản số, mà gần hơn với một biến số vĩ mô để theo dõi chính sách tài khóa châu Âu và xu hướng phát hành trái phiếu chính phủ trong khu vực. Việc EU mở rộng ngân sách hoặc bàn thảo phát hành nợ chung có thể ảnh hưởng đến lãi suất và thanh khoản khu vực đồng euro trong trung và dài hạn.

Dù vậy, hiện chưa có căn cứ trực tiếp cho thấy tranh cãi ngân sách lần này tác động đến cung cầu của các tài sản số cụ thể như Bitcoin (BTC) hay Ethereum (ETH). Điều được xác nhận hiện tại là bất đồng chính trị xoay quanh quy mô ngân sách EU và phương thức vay nợ chung. Tác động lên thị trường, nếu có, sẽ cần được đánh giá khi tổng mức ngân sách, phương thức huy động vốn và kế hoạch phát hành trái phiếu được cụ thể hóa hơn.

Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa (António Costa), trong chuyến công du các nước thành viên bắt đầu từ ngày 25, đang điều phối đàm phán với mục tiêu đạt thỏa thuận vào cuối năm 2026. Hội đồng châu Âu cho biết chuyến công du lần này nhằm định hình hướng đàm phán trong những tháng tới. Do khoảng cách quan điểm giữa các nước thành viên còn lớn, việc tìm ra phương án thỏa hiệp chính trị được xem là cửa ải đầu tiên của cuộc đàm phán.

Theo quy định, MFF cần sự đồng thuận tuyệt đối của toàn bộ nước thành viên và sự chấp thuận của Nghị viện châu Âu. Hội đồng châu Âu đưa ra lộ trình đạt thỏa thuận chính trị trước cuối năm 2026, hoàn tất các thủ tục lập pháp liên quan trong năm 2027, rồi bắt đầu thực thi ngân sách dài hạn mới từ tháng 1 năm 2028.

Bình luận: khoảng cách giữa yêu cầu cắt giảm của nhóm nước đóng góp ròng và đề xuất mở rộng ngân sách của Nghị viện châu Âu cho thấy tiến trình đàm phán MFF 2028-2034 nhiều khả năng còn kéo dài trước khi hai bên đạt đồng thuận vào cuối năm 2026.