‘Quốc gia mạng’ trong kỷ nguyên blockchain: Tham vọng hậu quốc gia hay lớp vỏ mới cho quyền lực cũ?

Khái niệm *“quốc gia mạng (Network State)”* đang dần rời khỏi vùng đất *ảo tưởng* để bước vào những thử nghiệm và tranh luận thực tế. Dựa trên *công nghệ chuỗi khối* và *tiền mã hóa*, nhiều cộng đồng đang nuôi tham vọng xây dựng những hình thức *quốc gia mới vượt biên giới*, với mô hình vận hành và quản trị hoàn toàn khác nhà nước truyền thống.

Theo nội dung cuốn *The Network State* của Balaji Srinivasan – cựu CTO Coinbase – xuất bản năm 2022, “quốc gia mạng” được hình dung như một cộng đồng trực tuyến gắn kết chặt chẽ, có khả năng *hành động tập thể* ở quy mô toàn cầu. Cộng đồng này sẽ huy động vốn kiểu *gọi vốn cộng đồng* để mua lại hoặc thuê các vùng lãnh thổ rải rác trên thế giới, từng bước hình thành “lãnh thổ phân tán”, rồi tìm cách đạt được *công nhận ngoại giao* từ các quốc gia hiện có.

Mô hình này nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới công nghệ theo khuynh hướng tự do cá nhân (libertarian) và nhiều nhân vật lớn trong *ngành tiền mã hóa*. Một số chính phủ cũng bắt đầu thử nghiệm ở mức độ khác nhau, như *“Thành phố Bitcoin”* tại El Salvador, nơi chính quyền công khai ủng hộ việc xây dựng cấu trúc đô thị và thuế vụ xoay quanh *Bitcoin(BTC)*. *bình luận: Ở giai đoạn này, “network state” không còn là ý tưởng viễn tưởng đơn thuần mà đã trở thành một dạng “thử nghiệm chính trị” gắn chặt với hệ sinh thái tiền mã hóa.*

Phê phán dành cho ý tưởng *quốc gia mạng* ngày càng rõ nét khi khái niệm này lan rộng. Một luồng ý kiến xem đây là dạng *“chủ nghĩa phát xít công nghệ”*, nơi *tập đoàn công nghệ* hoặc *tầng lớp tinh hoa số* có thể kiểm soát toàn diện đời sống người dân thông qua hạ tầng kỹ thuật số và quyền truy cập tài chính. Luồng còn lại cho rằng đây là dự án lý tưởng nhưng thiếu tính thực tiễn, đánh giá thấp sự phức tạp “bẩn thỉu” của đời sống xã hội thực.

Eric Zhang – nhà sáng lập và là nhà phát triển chủ chốt của nền tảng chuỗi khối Neo(NEO) – lập luận rằng *“không thể xây dựng một quốc gia chỉ trên một giá trị duy nhất”*. Theo ông, quốc gia hiện đại phải xử lý đồng thời nhiều lĩnh vực như *giáo dục, y tế, kinh tế, tư pháp, văn hóa và điều phối xung đột*. Đây là một hệ thống đầy mâu thuẫn, luôn phải đánh đổi và cân bằng mỗi ngày. Khi *quốc gia mạng* đạt đến một quy mô nhất định, nó sẽ phải đối mặt với đúng những bài toán tương tự, không thể “thoát” khỏi chúng bằng vài dòng mã hay một bộ quy tắc đơn giản. Zhang cảnh báo: “Những mâu thuẫn đó không biến mất, chúng chỉ bùng nổ lớn hơn về sau”, đặt câu hỏi liệu một cộng đồng có thể vận hành lâu dài chỉ bằng “một giới luật duy nhất” như cách startup giai đoạn đầu thường làm.

*bình luận: Nhận định này đánh trúng điểm yếu cốt lõi của các dự án quốc gia mạng: khuynh hướng giản lược xã hội phức tạp thành một cộng đồng đồng nhất về giá trị, trong khi đời sống thực luôn đa dạng, mâu thuẫn và khó kiểm soát.*

Năm 2023, một trong những thử nghiệm được chú ý nhiều nhất liên quan đến ý tưởng *quốc gia mạng* là cộng đồng *Zuzalu* tại Montenegro, với khoảng 200 người tham gia. Dự án này nhận được sự quan tâm và định hướng từ Vitalik Buterin – nhà đồng sáng lập Ethereum(ETH) – vốn là người theo dõi sát các ý tưởng về mô hình *network state*. Trong vài tháng, các thành viên Zuzalu cùng sống, làm việc, chia sẻ các thói quen như ăn uống lành mạnh, tắm nước lạnh, thiền, yoga, và thử nghiệm những phương thức tổ chức cộng đồng mới – từ cách đưa ra quyết định đến cách phân bổ nguồn lực.

Tuy nhiên, đến năm 2024, chính Buterin cũng thừa nhận Zuzalu khó có thể coi là “một thành công trọn vẹn”, thậm chí “không rõ bước tiếp theo sẽ là gì”. Ông cảnh báo rằng khi số lượng *quốc gia mạng* hay cộng đồng tương tự tăng lên, *chủ nghĩa bộ lạc* có thể trở nên mạnh hơn, khiến các nhóm khép kín cạnh tranh tài nguyên và ảnh hưởng trong một trò chơi “tổng bằng 0” mà ông đánh giá là *phi sản xuất*. Buterin cho rằng cần có những *cơ chế đối trọng* để ngăn các thí nghiệm này dẫn đến một tương lai “chắp vá” và chia rẽ, thay vì một *tương lai kết nối* như nhiều người trong ngành *tiền mã hóa* kỳ vọng.

*bình luận: Ngay cả những người ủng hộ đổi mới sâu rộng như Buterin cũng bắt đầu lo ngại về hệ quả xã hội của việc nhân rộng các cộng đồng “tự trị” xoay quanh tài sản số và bản sắc số.*

Từ góc nhìn học thuật, các nhà nghiên cứu cũng bắt đầu phân tích *quốc gia mạng* không chỉ như một trào lưu công nghệ, mà như một hiện tượng chính trị – kinh tế. Trong một nghiên cứu công bố tháng 12 năm 2024, nhà xã hội học Joel Garrod thuộc Đại học Saint Francis Xavier (Canada) mô tả *network state* như một *“dự án tháo chạy”* mang đậm màu sắc *tự do tối đa (libertarian)*, với xác suất thất bại cao. Theo Garrod, tham vọng này gắn chặt với xu hướng tái cấu trúc *chế độ sở hữu toàn cầu*, trong đó tầng lớp có tài sản và quyền truy cập công nghệ cao tìm cách tách mình khỏi những ràng buộc chính trị – pháp lý của nhà nước hiện hữu.

Điều đáng chú ý, theo Garrod, là *tính khả thi* có thể không phải vấn đề trung tâm. Ngay cả khi nhiều kế hoạch *quốc gia mạng* không đi đến đích, những văn bản như *The Network State* vẫn tạo ảnh hưởng đáng kể lên *diễn ngôn chính trị đương đại* và lên cách một bộ phận công chúng, đặc biệt trong cộng đồng *tiền mã hóa*, nghĩ về quyền lực, chủ quyền và tương lai của nhà nước dân tộc.

*bình luận: Nói cách khác, “quốc gia mạng” quan trọng không phải vì nó chắc chắn sẽ thành hình, mà vì nó đang định hình cách người ta mơ – và tái sắp xếp – quyền lực trong kỷ nguyên chuỗi khối.*

Nếu nhìn rộng ra lịch sử của *tiền mã hóa*, các nỗ lực xây dựng “quốc gia kiểu crypto” đã xuất hiện từ sau khi *Bitcoin(BTC)* ra đời năm 2008, dù không đi theo đúng trình tự mà Balaji Srinivasan mô tả. Một ví dụ sớm là *Liberland*, do chính trị gia theo đường lối hữu khuynh tự do Vít Jedlička tuyên bố thành lập năm 2015 trên một hòn đảo nhỏ ở sông Danube, giữa Croatia và Serbia. Jedlička lập luận rằng đây là vùng đất mà cả hai nước đều không tuyên bố chủ quyền rõ ràng, qua đó tạo “khoảng trống pháp lý” cho một quốc gia mới. Tuy nhiên, mọi nỗ lực định cư thực tế tại đây đều bị lực lượng biên phòng hai phía ngăn chặn. *Liberland* chuyển dần sang mô hình cộng đồng trực tuyến, với *token quản trị* mang tên “Liberland Merit” và *đơn vị thanh toán* “Liberland Dollar” dựa trên chuỗi khối.

Tại Na Uy, cộng đồng *Liberstad* được hình thành trên một khu đất tư gần Lindesnes, theo các nguyên tắc vô chính phủ và tự nguyện. Từ năm 2019, Liberstad áp dụng *CITY Coin* làm phương tiện thanh toán duy nhất trong khu, đồng thời xây dựng cơ chế “thẻ thành viên” phân tầng, qua đó *quyền lợi* và *mức độ tham gia quyết định* được phân chia theo cấp độ.

Ở Honduras, dự án *Próspera* trên đảo Roatán ra mắt năm 2020, dựa trên khung pháp lý đặc khu phát triển kinh tế – việc làm được ban hành từ 2013. Próspera đưa ra mô hình *cộng đồng thuế thấp* kết hợp với *phí quốc tịch hằng năm*, nhắm tới các nhà đầu tư và chuyên gia toàn cầu. Theo MIT Technology Review đưa tin ngày 20 tháng 12 (giờ địa phương), các nhà đầu tư như Peter Thiel, Marc Andreessen, nhà hoạt động Bitcoin Roger Ver và Balaji Srinivasan đã rót khoảng 50 triệu USD (khoảng 739 tỉ đồng) vào dự án.

Song song với đó, căng thẳng với cộng đồng địa phương tại làng Crawfish Rock gia tăng. Người dân cho rằng ở giai đoạn “xin ý kiến”, dự án được mô tả giống như một chương trình phát triển du lịch thông thường, chứ không phải một thực thể gần như “bán tự trị” với mức độ kiểm soát đất đai cao. Một số ý kiến lo ngại khả năng *“tước đoạt đất đai”* trong tương lai. Nhà hoạt động địa phương Rosa Daniela nói với MIT Technology Review rằng Próspera “không tôn trọng chính phủ, luật lệ hay bất kỳ quy tắc nào – đó chỉ là một giấc mơ mà thôi”.

*bình luận: Những trường hợp như Liberland, Liberstad hay Próspera cho thấy ý tưởng dùng *tiền mã hóa* và cấu trúc quản trị mới để dựng lên các “micro-state” không chỉ là khẩu hiệu, nhưng mức độ chấp nhận của cộng đồng địa phương và xung đột lợi ích là rào cản cực lớn.*

Một thử nghiệm khác từng được xem là biểu tượng cho tham vọng *quốc gia mạng* là kế hoạch xây dựng “thành phố blockchain” tại bang Nevada (Mỹ). Năm 2021, công ty Blockchains LLC – một đơn vị ươm tạo và đầu tư tập trung vào công nghệ chuỗi khối – công bố đã chi 170 triệu USD (khoảng 2.513 tỉ đồng) để mua 67.000 mẫu Anh đất hoang mạc tại hạt Storey County, với mục tiêu xây dựng một thành phố nơi mọi hoạt động kinh tế, từ trả lương tới chi tiêu hằng ngày, đều vận hành bằng tài sản số.

Về mặt kỹ thuật, dự án vấp phải câu hỏi khó về *tài nguyên nước*: khu vực không có nguồn nước ổn định, và muốn cung cấp nước phải xây dựng hệ thống đường ống dài gần 100 dặm. Kyle Roerink, giám đốc điều hành tổ chức Great Basin Water Network, cảnh báo đây sẽ là “một quá trình rất dài”, nhiều khả năng đi kèm tranh chấp pháp lý kéo dài.

Về mặt thể chế, Blockchains LLC vận động sửa luật bang Nevada để cho phép hình thành các *“vùng đổi mới (innovation zones)”*, trong đó doanh nghiệp có thể đảm nhiệm hầu hết chức năng của một chính quyền hạt: thiết lập tòa án, quyết định sử dụng đất và nước, thu thuế. Điều này khiến dự án dần mang hình hài của một *“thành phố công ty (company town)”*, làm dấy lên lo ngại rằng các thực thể kiểu *quốc gia mạng* sẽ tái lập mô hình nơi doanh nghiệp vừa là chủ đất, vừa là nhà cung cấp dịch vụ, vừa là “chính quyền”. Kế hoạch cuối cùng không đi đến đích, nhưng câu chuyện để lại nhiều bài học cho cuộc tranh luận về ranh giới giữa *đổi mới thể chế* và *tập trung quyền lực*.

*bình luận: Trường hợp Nevada cho thấy, khi doanh nghiệp nắm vai “nhà nước mini”, nguy cơ xung đột lợi ích và lạm quyền là thực tế, đặc biệt nếu khung pháp lý chưa kịp theo sau.*

Nhìn lại lịch sử, “thành phố công ty” không phải điều mới. Từ thời Công ty Đông Ấn Anh với hạm đội tư nhân chinh phục thuộc địa, cho đến United Fruit Company ở Mỹ Latinh từng bị cáo buộc vận động hậu trường cho cuộc đảo chính ở Guatemala, doanh nghiệp tư nhân nhiều lần thử đóng vai “nhà nước trong nhà nước”. Tại các thị trấn mỏ ở West Virginia (Mỹ), việc bị sa thải thường đồng nghĩa với mất chỗ ở; tranh chấp về quyền lập công đoàn và quyền cư trú từng leo thang thành Trận đánh Blair Mountain – một trong những cuộc xung đột vũ trang lớn nhất sau Nội chiến Mỹ.

Jonathan Ashworth, kinh tế trưởng Hiệp hội Kế toán Công chứng (ACCA), nhận định rằng ý tưởng để doanh nghiệp hoặc tầng lớp siêu giàu “lập quốc” có thể được quảng bá rất hấp dẫn tại các nước đang phát triển hoặc đảo quốc nhỏ. Những lời hứa về *vốn đầu tư* và *chuyên môn quản trị* ban đầu thường thu hút chính quyền sở tại. Tuy nhiên, nếu dự án thành công và mở rộng, nỗi lo mất quyền lực, mất kiểm soát chính trị sẽ gia tăng, đặc biệt khi thực thể mới thể hiện mong muốn *độc lập quá mức* hoặc can thiệp sâu vào *diễn ngôn chính trị* trong nước.

*bình luận: Ở đây, công nghệ chuỗi khối và *tiền mã hóa* chỉ là lớp vỏ mới cho bài toán cũ: ai thực sự nắm quyền kiểm soát lãnh thổ, luật lệ và đời sống người dân.*

Dù vậy, lịch sử cũng ghi nhận những cộng đồng được xây dựng xoay quanh *mục tiêu chung* đã thành hình và tồn tại lâu dài. Divya Siddarth – đồng sáng lập dự án Collective Intelligence Project – nhắc đến Liberia, được thành lập bởi những người nô lệ được giải phóng rời khỏi chế độ áp bức; Utah được định hình bởi cộng đồng Mormon chạy trốn đàn áp; hay Israel gắn với khát vọng lịch sử kéo dài hàng thế kỷ. Bà cho rằng, nếu xét theo tiêu chí cộng đồng có mục tiêu chung, di cư tập thể và tạo lập thể chế riêng, nhóm *Nhà nước Hồi giáo (IS)* trong những năm gần đây thậm chí là ví dụ gần với *“quốc gia mạng”* hơn nhiều dự án crypto hiện nay, dù mang tính cực đoan và bạo lực.

Trong bức tranh đó, *quốc gia mạng (Network State)* vừa là phần tiếp nối của giấc mơ “hậu quốc gia” mà cộng đồng *tiền mã hóa* nuôi dưỡng – đề cao tự chủ cá nhân, chống kiểm duyệt, quyền tự quản bằng mã nguồn – vừa gợi lại bóng dáng các *thành phố công ty* và cấu trúc *tập trung quyền lực* trong quá khứ. Liệu *công nghệ chuỗi khối* và *tiền mã hóa* có thể thực sự mở ra một mô hình *quản trị mới* – minh bạch hơn, phân tán hơn – hay cuối cùng chỉ tái tạo cấu trúc quyền lực cũ dưới lớp vỏ kỹ thuật số, vẫn là câu hỏi cần được trả lời bằng những thử nghiệm, thất bại và điều chỉnh trong nhiều năm tới.

*bình luận: Tương lai của “quốc gia mạng” sẽ phụ thuộc không chỉ vào tiến bộ công nghệ mà vào cách cộng đồng – từ nhà phát triển, nhà đầu tư, chính phủ đến cư dân – xử lý những câu hỏi nền tảng về công bằng, trách nhiệm và quyền lực trong kỷ nguyên số.*