Lạm phát thực phẩm 5%: kịch bản có điều kiện từ JPMorgan

JPMorgan(JPM) cho biết trên trang nghiên cứu chính thức của mình rằng lạm phát giá thực phẩm toàn cầu có thể tăng lên khoảng 5%/năm vào nửa đầu năm 2027 nếu cú sốc phân bón - năng lượng bắt nguồn từ Trung Đông xảy ra cùng lúc với một đợt El Nino mạnh. Đây không phải nhận định rằng giá cả hiện tại đã tăng vọt, mà là cảnh báo có điều kiện cho tình huống chuỗi cung ứng và thời tiết cùng xấu đi một lúc.

Theo phân tích của JPMorgan, giá phân bón tăng có thể đẩy lạm phát thực phẩm thế giới lên tạm thời ở mức 4-5%. Trung Đông chiếm khoảng 42% lượng urê xuất khẩu và khoảng 27% lượng amoniac xuất khẩu toàn cầu. Ngân hàng này giải thích rằng nếu eo biển Hormuz và chuỗi cung ứng năng lượng bị gián đoạn, giá phân bón sẽ phản ứng trước tiên, sau đó tác động này mới lan sang mùa vụ và giá bán lẻ thực phẩm với độ trễ nhất định.

Điểm mấu chốt trong cảnh báo lần này là giá thực phẩm không phản ứng tức thì như dầu thô hay khí đốt. Nông dân phải gánh chi phí phân bón, dầu diesel và cước vận chuyển trước, rồi mới trải qua gieo trồng và thu hoạch trước khi chi phí đó phản ánh vào giá bán buôn, bán lẻ. Tiền đề của kịch bản JPMorgan là cú sốc chi phí có thể chuyển thành lạm phát thực phẩm sau vài tháng.

Yếu tố khí hậu cũng được nhắc đến. Trung tâm Dự báo Khí hậu thuộc Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) hồi tháng 7/2026 đưa ra xác suất 97% cho khả năng El Nino sẽ mạnh lên vào cuối năm 2026 và kéo dài đến đầu năm 2027. Bảng xác suất ENSO của chính cơ quan này cũng đặt khả năng xảy ra El Nino ở mức cao trong giai đoạn từ tháng 7-8/2026 đến tháng 2-3/2027.

El Nino là hiện tượng nhiệt độ mặt nước biển ở vùng xích đạo Thái Bình Dương tăng cao hơn mức trung bình nhiều năm. Hiện tượng này làm thay đổi lượng mưa và nhiệt độ theo từng khu vực, từ đó ảnh hưởng đến mùa vụ của các loại nông sản như ngũ cốc, đường, ca cao. Giá thực phẩm thường biến động rõ rệt hơn sau khi cú sốc khí hậu đã đi qua tồn kho, thu hoạch và quá trình vận chuyển, chứ không phải ngay lập tức.

Tuy vậy, các chỉ số giá chính thức hiện chưa cho thấy giai đoạn tăng vọt. Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), chỉ số giá lương thực thế giới tháng 6/2026 đạt 130,3 điểm, giảm 0,3% so với tháng trước và tăng 1,7% so với cùng kỳ năm ngoái. Nhìn vào các số liệu hiện tại, đây là áp lực tăng giá có điều kiện hơn là một đợt tăng vọt tức thời.

Kịch bản cơ sở của Cục Nghiên cứu Kinh tế (ERS) thuộc Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) cũng ở mức ôn hòa. Trong báo cáo triển vọng giá thực phẩm công bố tháng 8/2026, ERS dự báo mức tăng giá thực phẩm chung của năm 2027 là 2,4%, còn giá thực phẩm tiêu dùng tại nhà tăng 2,1%. Mức cảnh báo 4-5% của JPMorgan không phải là kịch bản cơ sở, mà là kịch bản rủi ro khi gián đoạn nguồn cung phân bón và El Nino mạnh xảy ra đồng thời.

Ngân hàng Thế giới (World Bank), trong báo cáo triển vọng thị trường hàng hóa công bố tháng 4/2026, dự báo giá nông sản năm 2026 sẽ giảm 6%. Tuy nhiên, tổ chức này cũng chỉ ra rằng xung đột ở Trung Đông, El Nino, chi phí phân bón - năng lượng và các rào cản thương mại là những rủi ro tăng giá có thể đẩy giá thực phẩm lên cao hơn dự báo hiện tại.

Góc nhìn chung của các tổ chức này tập trung vào chi phí đầu vào và logistics hơn là mặt bằng giá hiện tại. Nếu phân bón, dầu diesel, cước vận chuyển và chi phí lưu kho cùng tăng, giá tiêu dùng thực phẩm có thể chịu áp lực chậm hơn so với giá nông sản. Các nước thu nhập thấp phải nhập khẩu nhiều lương thực và một số nền kinh tế mới nổi được xem là dễ tổn thương hơn trong cấu trúc này.

Morgan Stanley(MS), trong nghiên cứu công bố tháng 8/2026, cũng nhận định El Nino có thể gây tác động khác nhau lên đường, ca cao, đồng và tín dụng của các nền kinh tế mới nổi. Ngân hàng này cho rằng lạm phát thực phẩm có thể được xác nhận rõ hơn trong năm 2027. HSBC(HSBC) cũng nêu El Nino mạnh cùng chi phí năng lượng, vận chuyển cao là rủi ro tăng giá đối với lạm phát tại các nền kinh tế mới nổi.

Đối với độc giả Việt Nam, kênh tác động trực tiếp hơn không nằm ở bản thân giá nông sản, mà ở giá nhập khẩu và lạm phát của các nền kinh tế mới nổi. Nếu phân bón, cước vận tải biển và chi phí năng lượng cùng tăng, áp lực chi phí có thể lan sang giá thực phẩm nhập khẩu và giá dịch vụ ăn uống. Tuy nhiên mức độ và thời điểm phản ánh vào giá trong nước còn tùy thuộc cơ cấu nhập khẩu từng mặt hàng, tỷ giá và chi phí phân phối.

Tình hình Trung Đông và rủi ro tại eo biển Hormuz vốn đã nhiều lần tác động đến giá năng lượng trong quá khứ. Việc giá dầu Brent có lúc vọt lên 90,03 USD do bất ổn từ Trung Đông không chỉ ảnh hưởng đến giá dầu thô mà còn liên quan đến nguyên liệu phân bón, hóa chất và cước vận tải biển. Đây cũng là lý do cảnh báo về lạm phát thực phẩm lần này gắn liền với phân tích vĩ mô và thị trường các nền kinh tế mới nổi.

Trước đó, TokenPost từng đưa tin HSBC cảnh báo đồng thời về đà tăng giá ngũ cốc thế giới và khả năng đệm tồn kho suy yếu. Phân tích cho thấy giá ngũ cốc đã tăng 22% so với cùng kỳ năm trước tính đến tháng 7 có cùng mối lo với kịch bản của JPMorgan lần này: nguồn cung và tồn kho dồi dào từng giúp kìm giá tăng vọt, nhưng khi vùng đệm đó thu hẹp, khả năng hấp thụ cú sốc cũng yếu đi.

Con số 5% mà JPMorgan đưa ra không phải một dự báo chắc chắn, mà là biên độ rủi ro khi gián đoạn nguồn cung tại Trung Đông và một đợt El Nino mạnh cùng xảy ra. Các chỉ số cần theo dõi tiếp theo gồm cường độ El Nino, tình hình logistics tại eo biển Hormuz, giá phân bón, chỉ số giá lương thực của FAO và lạm phát thực phẩm tiêu dùng tại từng quốc gia.