AI thanh toán lan rộng, trách nhiệm với lỗi và gian lận vẫn bỏ ngỏ

Các tác nhân mua sắm AI đang chuyển từ tìm kiếm, so sánh sản phẩm sang thực hiện thanh toán, đặt ra câu hỏi mới về bên chịu trách nhiệm khi người tiêu dùng bị thiệt hại hoặc giao dịch gian lận xảy ra. Trọng tâm là liệu các biện pháp bảo vệ hiện hành dành cho giao dịch có sự phê duyệt trực tiếp của người tiêu dùng có thể áp dụng cho giao dịch do AI thực hiện hay không.

Hiệp hội Ngân hàng Người tiêu dùng (Consumer Bankers Association, CBA) định nghĩa tác nhân AI trong báo cáo ‘Agentic AI Payments’ công bố ngày 22 tháng 1 năm 2026 là hệ thống có thể so sánh sản phẩm và thực hiện giao dịch tài chính theo chỉ dẫn rộng của người tiêu dùng. CBA cho biết công nghệ này khác với AI tạo sinh và thanh toán tự động truyền thống ở chỗ không cần con người phê duyệt trực tiếp từng giao dịch.

CBA cho biết Đạo luật Chuyển tiền điện tử (EFTA), Đạo luật Sự thật trong cho vay (TILA) và các quy định của mạng lưới thẻ được xây dựng dựa trên sự phê duyệt trực tiếp của người tiêu dùng. Tuy nhiên, khi tác nhân AI vượt quá quyền hạn hoặc thực hiện thanh toán sai, trách nhiệm thuộc về người tiêu dùng hay tổ chức tài chính vẫn chưa rõ ràng.

Nếu người tiêu dùng cung cấp thông tin thẻ hoặc thông tin xác thực thanh toán cho công cụ AI, một số giao dịch trái phép có thể khiến người tiêu dùng thay vì tổ chức tài chính phải chịu trách nhiệm. Tuy vậy, đây chỉ là mô tả về sự bất định trong việc áp dụng quy định hiện hành, không có nghĩa trách nhiệm của người tiêu dùng trong giao dịch do tác nhân AI thực hiện đã được xác định.

Các phương thức thanh toán mới như stablecoin cũng là một vấn đề cần xem xét. CBA cho biết mạng lưới thanh toán mới có thể cung cấp chi phí thấp hơn mạng lưới thẻ hiện nay, nhưng chưa có cơ sở cho thấy các biện pháp bảo vệ như hoàn tiền, chargeback và giao dịch trái phép sẽ được bảo đảm ở mức tương đương. Khi phương thức thanh toán thay đổi, không chỉ chi phí mà cả quy trình xử lý tranh chấp và mức độ bảo vệ người tiêu dùng cũng có thể thay đổi.

Tại Mỹ, các yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý đã được đưa ra. Thượng nghị sĩ Mỹ Mark Warner (Mark R. Warner) yêu cầu Bộ Tài chính xem xét phạm vi trách nhiệm của người tiêu dùng và tổ chức tài chính khi xảy ra lỗi, gian lận hoặc tranh chấp trong thanh toán bằng tác nhân AI trong thư gửi ngày 2 tháng 6 năm 2026.

Ông Warner cho biết cần điều tra việc có áp dụng mức bảo vệ người tiêu dùng tương đương hệ thống tài chính hiện nay cho các mạng lưới thanh toán mới hay không. Đây không chỉ là vấn đề cho phép thanh toán bằng AI, mà còn là yêu cầu xác định tổ chức và doanh nghiệp nào sẽ xử lý tranh chấp khi sự cố xảy ra.

Ngành thanh toán đang phản ứng bằng cách kết nối các tác nhân đã được xác minh với thông tin phê duyệt của người dùng thay vì ngăn chặn toàn bộ giao dịch. Visa($V) cho biết vào tháng 7 năm 2026, họ đã tiến hành các giao dịch tại châu Âu trong đó tác nhân AI lựa chọn sản phẩm và thanh toán tại các nhà bán lẻ thực tế, với sự tham gia của hơn 30 tổ chức phát hành thẻ tại châu Âu. Visa Payment Passkeys và Trusted Agent Protocol cũng được sử dụng.

Visa cho biết trong cuộc khảo sát người tiêu dùng tại Mỹ vào tháng 9 năm 2026, tỷ lệ người tin tưởng AI tạo sinh xử lý thanh toán thay họ là 23%. Khi giao dịch được Visa bảo vệ, tỷ lệ tin tưởng tăng lên 61%. Cuộc khảo sát do Visa ủy quyền và Harris Poll thực hiện.

Visa giải thích rằng một tác nhân AI hợp lệ có thể bị hệ thống phát hiện gian lận hiện nay nhầm là lưu lượng tự động của kẻ tấn công. Ngược lại, nếu người bán giao dịch với một tác nhân chưa được xác minh, họ có thể khó xác định đó có phải là thanh toán của người tiêu dùng hợp lệ hay không. Vì vậy, cần một cơ chế đồng thời xác minh danh tính tác nhân, phạm vi phê duyệt của người dùng và thông tin người bán.

Kelvin Chen, người phụ trách chính sách tại Hiệp hội Ngân hàng Người tiêu dùng, nói với Bloomberg Law: “Tôi cho rằng sẽ cần một cách tiếp cận vượt ra ngoài việc chỉ công khai thông tin”. Nhận định này cho thấy việc chỉ cảnh báo người tiêu dùng về rủi ro là chưa đủ để giải quyết trách nhiệm trong thanh toán bằng tác nhân AI.

Tập đoàn NatWest($NWG), trong đó có NatWest, cho biết đang sử dụng phân tích rủi ro dựa trên AI và giám sát theo thời gian thực để phòng chống gian lận, đồng thời phát triển tính năng dạng tác nhân giúp khách hàng báo cáo và xử lý các vụ lừa đảo tài chính. Tuy nhiên, việc các tổ chức tài chính xây dựng cơ chế ứng phó không đồng nghĩa hệ thống phòng chống gian lận của tác nhân mua sắm AI đã được kiểm chứng đầy đủ.

Trong thanh toán bằng tác nhân AI, quy trình phân biệt chỉ dẫn của người dùng với hành động thực tế của tác nhân có vai trò quan trọng. Ngay cả khi sản phẩm, hạn mức thanh toán, phương thức thanh toán và thông tin người bán đã được xác định trước, vẫn cần kiểm tra cách tác nhân diễn giải các điều kiện đó để xác định phạm vi trách nhiệm khi tranh chấp xảy ra.

Vấn đề này cũng kéo dài sang thanh toán bằng tài sản số. Như TokenPost từng đưa tin về khoảng trống kiểm soát trong thanh toán AI và thực thi giao dịch tự động, việc chuyển phương thức thanh toán từ thẻ sang stablecoin không loại bỏ nhu cầu xây dựng riêng các tiêu chuẩn về ủy quyền, theo dõi kiểm toán và xử lý sự cố.

Tuy nhiên, báo cáo của CBA đã ẩn danh các tổ chức tham dự hội thảo. Vì vậy, chưa thể khẳng định Bank of America($BAC), NatWest, ING, ASB Bank và Capital One($COF) đã cùng công bố báo cáo hoặc tuyên bố chung. Bất kể thanh toán AI tiếp tục mở rộng, việc thiết lập tiêu chuẩn bảo vệ người tiêu dùng và phân định trách nhiệm vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.