200 tỷ USD ngân sách R&D Mỹ: Nhà Trắng đề xuất hỗ trợ trực tiếp nhà khoa học

Nhà Trắng vừa đề xuất tái cơ cấu ngân sách nghiên cứu và phát triển (R&D) trị giá 200 tỷ USD mỗi năm của Mỹ, chuyển trọng tâm từ các cơ quan, tổ chức sang từng nhà khoa học cụ thể. Hướng đi này nhằm cắt giảm thủ tục thẩm định và hành chính rườm rà, và giới quan sát cho rằng nó có nhiều điểm tương đồng với triết lý mà phong trào khoa học phi tập trung (DeSci) theo đuổi.

Ngày 21 tháng 7, Nhà Trắng công bố báo cáo mang tên “Science: A New Golden Age” do ông Michael Kratsios, Giám đốc Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ Nhà Trắng, trình lên Tổng thống Trump. Theo thông báo chính thức từ Nhà Trắng, báo cáo này kiến nghị chuyển đổi cơ chế tài trợ nghiên cứu từ mô hình lấy tổ chức làm trung tâm sang mô hình lấy từng nhà khoa học làm trung tâm.

Báo cáo nhấn mạnh cần thử nghiệm nhiều phương thức phân bổ ngân sách khác nhau, từ các khoản tài trợ nhanh, ngân sách nghiên cứu dài hạn, cho đến cơ chế thưởng dựa trên kết quả thực tế. Báo cáo cũng chỉ ra rằng các nhà nghiên cứu hiện đang phải dành tới 44% thời gian làm việc cho công tác hành chính và giấy tờ liên quan đến xin tài trợ, đồng thời cho rằng toàn bộ danh mục R&D trị giá 200 tỷ USD mỗi năm cần được cải thiện dựa trên bằng chứng thực nghiệm.

Nhận định này khá tương đồng với quan điểm của giới DeSci, vốn cho rằng nguồn vốn cho khoa học đang bị mắc kẹt trong quy trình thẩm định chậm chạp và thủ tục hành chính nặng nề. Tuy vậy, báo cáo của Nhà Trắng không hề nhắc đến Bio Protocol, và cho đến nay chưa có xác nhận nào về mối liên kết hay sự công nhận chính thức giữa hai bên.

Bio Protocol là một nền tảng khoa học phi tập trung, hỗ trợ huy động vốn và phát triển cho các nghiên cứu công nghệ sinh học. Theo tài liệu chính thức của dự án, đây được mô tả như một lớp tài chính giúp nhà nghiên cứu, bệnh nhân và người dùng tiền mã hóa cùng lập thành mạng lưới nghiên cứu, góp vốn và phân chia giá trị thành quả nghiên cứu ngay trên blockchain.

Cấu trúc cốt lõi của dự án gồm BioDAO, token BIO và tài sản sở hữu trí tuệ khoa học được token hóa. Theo tài liệu giới thiệu khái niệm của Bio Protocol, người nắm giữ BIO có thể tham gia lựa chọn dự án mới, huy động vốn, cung cấp thanh khoản và tham gia quản trị mạng lưới.

Các dự án nghiên cứu huy động vốn ban đầu thông qua cơ chế biểu quyết on-chain và giải ngân theo từng giai đoạn. Khác với cách làm truyền thống phải đi qua trường đại học hay công ty dược, ở đây cộng đồng trực tiếp tham gia lựa chọn đề tài và phân bổ vốn.

Vào tháng 9 năm 2025, Bio Protocol công bố đã huy động thành công 6,9 triệu USD vốn hạt giống. Vòng gọi vốn này do Maelstrom Fund, quỹ đầu tư của Arthur Hayes, dẫn dắt, với sự tham gia của Mechanism Capital và Animoca Brands.

Cùng thời điểm đó, Bio Protocol cho biết sẽ dùng BIO V2 và BioAgents để kết nối việc huy động vốn nghiên cứu on-chain với quá trình AI tạo giả thuyết khoa học và giải ngân cho thí nghiệm thực tế. Ý tưởng là gắn kết cơ chế phân bổ vốn bằng token với quy trình nghiên cứu thực sự.

Thử nghiệm gần đây nhất mang tên OpenLabs vận hành theo cách: nhà nghiên cứu đăng tải giả thuyết và nội dung thảo luận, sau đó cộng đồng đánh giá giá trị khoa học và độ chặt chẽ của ý tưởng. Theo trang sự kiện công khai của OpenLabs, những ý tưởng vượt qua vòng thẩm định sẽ được phát triển thành dự án đầy đủ, có không gian hợp tác, kho tài liệu, cơ chế quản trị và agent AI chuyên trách, trong đó mọi hành vi của agent đều được ghi lại, gắn nguồn gốc rõ ràng và có thể kiểm toán.

Trên kênh chính thức, Bio Protocol cho biết tính đến ngày 6 tháng 7, OpenLabs đã tạo ra hơn 6.134 giả thuyết trong 8 tuần, với sự tham gia của hơn 59 agent và 55 nhà nghiên cứu. Đây là số liệu do chính dự án công bố, cần được nhìn nhận tách bạch với kết quả nghiên cứu đã được kiểm chứng độc lập.

Vấn đề còn để ngỏ là tài sản sở hữu trí tuệ được token hóa sẽ tương thích ra sao với hệ thống pháp lý hiện hành, vốn xoay quanh bằng sáng chế, chuyển giao công nghệ từ đại học và hợp đồng cấp phép. Dù AI có thể hỗ trợ tạo giả thuyết và blockchain ghi lại dòng tiền, việc thiết kế và kiểm chứng thí nghiệm thực tế vẫn thuộc về nhà nghiên cứu và phòng thí nghiệm.

Ngay cả các con số tài chính mà Bio Protocol công bố cũng có tiêu chí tính toán khác nhau. Trang web chính thức ghi mức tài trợ khoa học là 15 triệu USD, trong khi thông báo hồi tháng 9 năm 2025 lại nêu con số hơn 50 triệu USD mà mạng lưới đã kết nối cho các nhà nghiên cứu kể từ năm 2024. Phạm vi tính toán và mốc thời gian tham chiếu của hai con số này khó có thể đối chiếu chỉ dựa trên tài liệu công khai.

Đề xuất cải tổ R&D của Nhà Trắng không cho thấy mối liên kết trực tiếp giữa chính sách chính phủ và một dự án tiền mã hóa cụ thể nào, mà điểm đáng chú ý là cả hai phía đang tiếp cận nút thắt trong phân bổ ngân sách nghiên cứu theo những cách khác nhau. Thành công của Bio Protocol, vì vậy, sẽ được đánh giá qua việc liệu cơ chế giải ngân on-chain và các giả thuyết do AI tạo ra có thực sự dẫn tới thí nghiệm, công bố khoa học và bằng sáng chế cụ thể hay không.