Thặng dư thu nhập sơ cấp vượt 6% GDP, nâng đỡ cán cân vãng lai Nhật Bản

Thặng dư cán cân vãng lai của Nhật Bản duy trì quanh mức 2-4% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) trong khoảng 40 năm, nhưng nguồn đóng góp chính đã chuyển từ thương mại hàng hóa sang thu nhập đầu tư ở nước ngoài.

Thống đốc Ngân hàng Nhật Bản (Bank of Japan) Kazuo Ueda phát biểu ngày 6: “Thặng dư cán cân vãng lai nhìn chung dao động trong khoảng 2-4% GDP suốt khoảng 40 năm qua”. Ngân hàng Nhật Bản công bố văn bản bài phát biểu ngày 7. Theo ông, thay đổi đáng chú ý nằm ở cơ cấu thặng dư hơn là quy mô.

Thặng dư cán cân hàng hóa từng vượt 4% GDP vào giữa thập niên 1980, nhưng sau đó chuyển sang thâm hụt. Trong khi đó, thặng dư cán cân thu nhập sơ cấp, vốn khi ấy còn nhỏ, đã vượt 6% GDP.

Thặng dư cán cân vãng lai cũng cho thấy tiết kiệm của một quốc gia lớn hơn đầu tư trong nước. Ông Ueda cho rằng tiết kiệm ròng của hộ gia đình giảm cùng với tình trạng già hóa dân số, còn chính phủ tiếp tục thâm hụt ngân sách, nhưng thặng dư đối ngoại vẫn được duy trì nhờ cách các doanh nghiệp phi tài chính sử dụng vốn.

Sau đợt bùng nổ đầu tư quanh năm 1990, doanh nghiệp Nhật Bản giảm đầu tư và tăng tiết kiệm. Bong bóng kinh tế vỡ khiến giá trị tài sản giảm, trong khi các khoản nợ cũ vẫn còn, nên doanh nghiệp ưu tiên trả nợ. Khu vực doanh nghiệp chuyển từ vị thế vay ròng sang tiết kiệm ròng vào cuối thập niên 1990 và tiếp tục duy trì mức tiết kiệm cao hơn đầu tư.

Khoảng năm 2011-2012, đầu tư và vay vốn trong nước bắt đầu tăng trở lại, nhưng phần lớn khoản tiết kiệm của doanh nghiệp được đưa vào đầu tư trực tiếp ra nước ngoài. Theo thống kê của Bộ Tài chính Nhật Bản (Ministry of Finance of Japan) được dẫn trong bài phát biểu, đầu tư trực tiếp ra nước ngoài chiếm 46,5% dòng vốn Nhật Bản chảy ra nước ngoài, tăng từ mức 21,0% trong giai đoạn 1996-2011. Tỷ suất lợi nhuận từ khoản đầu tư này duy trì trên 8% trong thời gian dài sau khi doanh nghiệp điều chỉnh tài chính.

Lợi nhuận do các công ty con ở nước ngoài tạo ra và giữ lại tại địa phương vẫn được tính là thu nhập sơ cấp của doanh nghiệp Nhật Bản. Nếu khoản tiền đó được tái đầu tư tại địa phương, nó được ghi nhận là đầu tư trực tiếp ra nước ngoài. Vì vậy, thu nhập kiếm được ở nước ngoài vẫn có thể được tính vào cán cân vãng lai ngay cả khi không được chuyển về Nhật Bản.

Ông Ueda nói triển vọng dân số suy giảm đã làm giảm kỳ vọng tăng trưởng trong nước và phần nào thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư ra nước ngoài sớm hơn. Tuy nhiên, ông cho rằng không thể chỉ dùng tình trạng thiếu lao động khi đó để giải thích việc doanh nghiệp cắt giảm đầu tư trong thập niên 1990 và 2000. Trong một nghiên cứu năm 2025, nhóm nghiên cứu gồm Naohisa Hirakata và Mitsuru Katagiri nhận định biến động dân số và quyết định đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của các tập đoàn đa quốc gia là những kênh chính giúp giải thích dòng vốn dài hạn.

Khảo sát hành vi doanh nghiệp năm 2024 của Ngân hàng Nhật Bản lấy ý kiến khoảng 2.500 doanh nghiệp phi tài chính. Ông Ueda cho biết hơn 70% doanh nghiệp trả lời rằng họ đầu tư thiết bị trong nước tích cực hơn trước trong giai đoạn 2023-2024; lý do được nêu nhiều nhất là ứng phó với tình trạng thiếu lao động.

Trong báo cáo tham vấn thường niên về Nhật Bản công bố tháng 4/2026, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (International Monetary Fund, IMF) dự báo thặng dư cán cân vãng lai sẽ duy trì ở mức cao trong năm đó nhờ thu nhập ròng từ tài sản ở nước ngoài. IMF nhận định trong trung hạn, thặng dư có thể giảm phần nào khi tỷ suất lợi nhuận từ tài sản nước ngoài trở về mức bình thường.

Trong số liệu cán cân thanh toán sơ bộ công bố ngày 10, Bộ Tài chính Nhật Bản cho biết thặng dư cán cân vãng lai tháng 9/2026 đạt 2,3723 nghìn tỷ yen, giảm 2,0035 nghìn tỷ yen so với cùng tháng năm trước. Thặng dư cán cân thu nhập sơ cấp là 3,5535 nghìn tỷ yen, giảm 1,3212 nghìn tỷ yen. Bộ này nêu mức giảm thặng dư thu nhập sơ cấp là một trong những nguyên nhân khiến cán cân vãng lai thu hẹp. Đây là số liệu sơ bộ của một tháng, với kỳ thống kê khác chuỗi xu hướng dài hạn được đề cập trong bài phát biểu.