Thuế AI lan sang tranh cãi thuế trung tâm dữ liệu tại Mỹ

Cuộc tranh luận về đánh thuế trí tuệ nhân tạo (AI) tại Mỹ đang lan rộng sang vấn đề cổ phần của các tập đoàn AI lớn, mức tiêu thụ điện và nước của trung tâm dữ liệu, cũng như việc cắt giảm ưu đãi thuế. Phe ủng hộ đánh thuế lo ngại AI sẽ thay thế hàng loạt việc làm, trong khi phe phản đối cảnh báo nguy cơ làm chậm đà đổi mới công nghệ.

Bruce Thompson (Bruce Thompson), cựu Trợ lý Bộ trưởng phụ trách các vấn đề lập pháp của Bộ Tài chính Mỹ, trong bài viết đăng trên RealClearMarkets ngày 3 tháng 9 đã ví quan điểm đánh thuế AI với tranh cãi về “thuế máy móc” những năm 1930. Ông cho rằng khi đó có ý kiến đề xuất đánh thuế máy kéo và các loại máy móc tiết kiệm lao động để ngăn mất việc làm, nhưng thực tế việc ứng dụng công nghệ lại giúp tăng năng suất nông nghiệp và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Bài viết của Thompson mang tính chất bình luận, nghiêng về quan điểm cho rằng đánh thuế AI có thể kìm hãm đổi mới và đầu tư. Tuy nhiên, một số số liệu ông trích dẫn có sự khác biệt so với tài liệu công bố chính thức. Viện Nghiên cứu Kinh tế số Stanford (Stanford Digital Economy Lab) trong tài liệu công bố ngày 13 tháng 7 cho biết tuyên bố “We Must Act Now” có sự tham gia của hơn 200 nhà kinh tế học và nhà nghiên cứu AI, trong đó có 16 người từng đoạt giải Nobel.

Bản thân tranh cãi về thuế máy móc từng là một luồng chính sách được đề xuất nhằm bảo vệ người lao động Mỹ trong thời kỳ Đại suy thoái. Các nghiên cứu học thuật liên quan cho rằng phong trào này cuối cùng không thành công. Ngược lại, một số nghiên cứu cho thấy quá trình cơ giới hóa nông nghiệp, đặc biệt là việc đưa máy kéo vào sản xuất, đã góp phần nâng cao năng suất và tổng sản phẩm quốc nội (GDP) — dữ liệu này thường được dùng làm luận điểm phản bác cho các đề xuất siết chặt quản lý công nghệ.

Song song với các tranh luận mang tính học thuật, nhiều dự luật và văn bản chính sách cụ thể đã được đưa ra. Thượng nghị sĩ Mỹ Bernie Sanders (Bernie Sanders) ngày 18 tháng 6 đã đệ trình “Đạo luật Quỹ Đầu tư Quốc gia AI của Mỹ”, đề xuất đánh thuế một lần 50% cổ phần của các tập đoàn AI lớn và chuyển số cổ phần này thành sở hữu công. Trong tuyên bố công bố dự luật, ông Sanders giải thích rằng cơ chế này sẽ trao 50% quyền sở hữu các tập đoàn AI lớn cho khu vực công.

Dự luật hướng đến việc chuyển một phần của cải do AI tạo ra thành nguồn lực công. Ý tưởng đằng sau đề xuất này là lợi ích tăng trưởng của các công ty AI không nên chỉ thuộc về cổ đông, mà cần được sử dụng cho quá trình chuyển đổi lao động và mạng lưới an sinh xã hội. Ngược lại, cũng có ý kiến chỉ trích rằng việc lấy cổ phần doanh nghiệp thông qua thuế trên thực tế có thể châm ngòi cho tranh cãi về quốc hữu hóa.

Thượng nghị sĩ Ron Wyden (Ron Wyden), thành viên cấp cao của Đảng Dân chủ trong Ủy ban Tài chính Thượng viện Mỹ, ngày 6 tháng 8 đã công bố văn bản chính sách (white paper) về đánh thuế trung tâm dữ liệu. Văn bản này đề xuất cắt giảm các ưu đãi đầu tư hiện có dành cho trung tâm dữ liệu, đồng thời đề xuất áp thuế tiêu thụ đặc biệt để phục vụ đầu tư công cho trung tâm dữ liệu. Ông Wyden cho rằng sự mở rộng nhanh chóng của các trung tâm dữ liệu đang gia tăng gánh nặng cho cộng đồng địa phương và tạo ra bất an cho người lao động, do đó cần thiết phải đảm bảo nguồn thu thuế.

Dự luật S.5054 do Thượng nghị sĩ Mark Warner (Mark Warner) đệ trình cũng nằm trong xu hướng này. Theo tài liệu công khai của chính phủ Mỹ, dự luật này có tên gọi “Đạo luật Trách nhiệm và Công khai Thuế Trung tâm Dữ liệu năm 2026”, quy định loại trung tâm dữ liệu AI khỏi diện được hưởng khấu hao nhanh (bonus depreciation) và yêu cầu doanh nghiệp công khai thông tin về mức sử dụng điện, nước.

Khấu hao nhanh là cơ chế cho phép doanh nghiệp hạch toán chi phí đầu tư thiết bị vào thuế nhanh hơn thông thường. Trung tâm dữ liệu là ngành đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn cho đất đai, máy chủ, hệ thống làm mát và hạ tầng điện, nên rất nhạy cảm với các ưu đãi khấu hao cũng như thuế bán hàng, thuế tài sản. Việc cắt giảm ưu đãi thuế có thể tác động trực tiếp đến chi phí xây dựng và quyết định chọn địa điểm đặt trung tâm dữ liệu.

Chi phí trung tâm dữ liệu cũng là vấn đề liên quan mật thiết đến độc giả tại châu Á. Đầu tư hạ tầng AI của Mỹ gắn liền với điện toán đám mây, chất bán dẫn, lưới điện và quy trình cấp phép xây dựng trung tâm dữ liệu. TokenPost trước đó từng đưa tin về tranh cãi liên quan việc 36 bang của Mỹ đang sử dụng ưu đãi thuế để thu hút phát triển trung tâm dữ liệu.

Lần này, cuộc tranh luận về thuế diễn ra theo chiều ngược lại, khi giới lập pháp xem xét cắt giảm ưu đãi và bổ sung các khoản phí mới. Nhu cầu AI càng tăng, trung tâm dữ liệu càng kéo theo hàng loạt vấn đề liên quan như mua sắm chất bán dẫn, hợp đồng điện dài hạn, đảm bảo nguồn nước làm mát và thủ tục cấp phép tại địa phương. Tranh cãi về thuế vì vậy không đơn thuần là câu chuyện về mức thuế suất, mà đang mở rộng thành vấn đề phân bổ chi phí cho toàn bộ hạ tầng AI.

Phe phản đối cũng đưa ra lập luận riêng. Tax Foundation trong báo cáo ngày 13 tháng 8 phân tích rằng các đề xuất đánh thuế trung tâm dữ liệu của Quốc hội có thể khiến hệ thống thuế trở nên phức tạp hơn và đẩy dòng vốn đầu tư AI ra nước ngoài. Viện Cato (Cato Institute) trong bình luận ngày 21 tháng 7 cho rằng cách tiếp cận đánh thuế máy móc để hỗ trợ người lao động là đang nhìn nhận nền kinh tế theo hướng ngược lại.

Phe ủng hộ tập trung vào quan điểm rằng doanh nghiệp và nhà đầu tư nên gánh một phần chi phí chuyển đổi lao động mà AI gây ra. Phe phản đối cho rằng việc đánh thuế có thể khiến thời điểm đầu tư bị trì hoãn và làm giảm sức cạnh tranh của Mỹ trong việc xây dựng trung tâm dữ liệu. Cùng nói về một trung tâm dữ liệu, nhưng cộng đồng địa phương quan tâm đến chi phí điện và nước, còn doanh nghiệp lại đặt nặng vấn đề đầu tư thiết bị và khả năng dự đoán chính sách thuế.

Tranh cãi về thuế AI cho đến nay vẫn chưa hội tụ thành một khung chính sách thống nhất. Các điểm tranh luận đã được xác nhận gồm: đánh thuế cổ phần của các tập đoàn AI lớn, thuế tiêu thụ đối với trung tâm dữ liệu, loại trung tâm dữ liệu AI khỏi diện khấu hao nhanh, và yêu cầu công khai mức sử dụng điện, nước. Tác động trực tiếp đến giá cổ phiếu hay thị trường tài sản số vẫn cần được xác minh thêm bằng dữ liệu thị trường riêng.