5,6% cử nhân Mỹ thất nghiệp, AI không phải nguyên nhân duy nhất

Tỷ lệ thất nghiệp của cử nhân mới ra trường tại Mỹ đạt khoảng 5,6% trong quý 2 năm 2026, và ngày càng khó quy nguyên nhân duy nhất về trí tuệ nhân tạo (AI). Các số liệu thống kê chính thức và nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy tình trạng bất an trong tìm việc gia tăng có thể do sự kết hợp của nhiều yếu tố: làm việc từ xa lan rộng, tuyển dụng vị trí cấp thấp bị thu hẹp và kinh tế tăng trưởng chậm lại.

Theo NPR đưa tin ngày 18 (giờ địa phương), các sinh viên mới tốt nghiệp cảm nhận rõ khó khăn khi tìm việc và cho rằng nguyên nhân đến từ AI, nhưng giới kinh tế học lại nhìn nhận vấn đề phức tạp hơn nhiều. Cảm giác bất an là có thật, song dữ liệu thực chứng vẫn chưa đủ để kết luận AI là nguyên nhân chính.

Theo Cục Dự trữ Liên bang New York (Federal Reserve Bank of New York), tỷ lệ thất nghiệp của cử nhân mới ra trường trong quý 2 năm 2026 ở mức khoảng 5,6%, trong khi tỷ lệ thiếu việc làm lên tới 42%. So với tỷ lệ thất nghiệp chung toàn nước Mỹ là 4,1% do Cục Thống kê Lao động Mỹ (U.S. Bureau of Labor Statistics) công bố cho tháng 7 năm 2026, gánh nặng dồn lên nhóm cử nhân vừa bước vào thị trường lao động rõ ràng lớn hơn.

Tuy nhiên, khi xét đến nguyên nhân, các đánh giá lại không đồng nhất. Trong báo cáo công bố ngày 1 tháng 6, Cục Dự trữ Liên bang New York cho rằng 64% mức tăng tỷ lệ thất nghiệp của cử nhân trẻ có thể được giải thích bằng xu hướng làm việc từ xa. Báo cáo này nhấn mạnh rằng làm việc từ xa, chứ không phải AI tạo sinh, mới là yếu tố giải thích phần lớn mức tăng đó.

Làm việc từ xa mang lại sự linh hoạt cho nhân sự có kinh nghiệm, nhưng lại có thể thu hẹp con đường học hỏi của người mới vào nghề. Khi quá trình quan sát và nhận phản hồi trực tiếp tại văn phòng suy yếu, doanh nghiệp cảm thấy gánh nặng đào tạo nhân sự ít kinh nghiệm ngày càng lớn hơn.

Emma Harrington (Emma Harrington), trợ lý giáo sư kinh tế học tại Đại học Virginia (University of Virginia), chia sẻ với NPR rằng "khi chuyển sang làm việc từ xa, các công ty thực sự rời xa việc tuyển dụng nhân sự trẻ". Theo bà, sự suy yếu trong tuyển dụng vị trí cấp thấp không chỉ là vấn đề công nghệ thay thế con người, mà còn gắn với sự thay đổi trong cơ cấu đào tạo và cố vấn nội bộ doanh nghiệp.

Phòng thí nghiệm Kinh tế số Stanford (Stanford Digital Economy Lab) lại đưa ra một tín hiệu khác. Trong bản cập nhật công bố ngày 12, nhóm nghiên cứu phân tích dữ liệu bảng lương hành chính của Mỹ tính đến tháng 6 năm 2026 và phát hiện tỷ lệ việc làm của nhóm lao động 22-25 tuổi trong các ngành có mức độ tiếp xúc với AI cao thấp hơn 19% so với nhóm ít tiếp xúc hơn.

Dù vậy, nhóm nghiên cứu Stanford khẳng định đây chỉ là chỉ dấu kỹ thuật ban đầu, chứ chưa phải quan hệ nhân quả đã được xác lập. Có tín hiệu cho thấy việc làm của lao động trẻ suy yếu tại các ngành tiếp xúc AI cao, nhưng các cách giải thích khác như làm việc từ xa hay điều kiện kinh tế vẫn chưa bị loại trừ.

Nghiên cứu của Trung tâm CAGE, Đại học Warwick (CAGE, University of Warwick) cũng thận trọng trước các kết luận vội vàng. Nhóm nghiên cứu này phân tích 243 triệu lượt tuyển dụng mới và 407 triệu tin đăng tuyển tại Mỹ, Anh, Canada và Australia trong giai đoạn 2017-2025.

Theo nghiên cứu này, nếu xét riêng rẽ, cả mức độ tiếp xúc với AI tạo sinh lẫn mức độ tiếp xúc với làm việc từ xa đều có liên hệ với tỷ trọng nhân sự mới giảm. Nhưng khi đưa cả hai biến số vào cùng một mô hình, tác động của làm việc từ xa vẫn tồn tại rõ, còn hệ số của AI tạo sinh yếu đi đáng kể.

Dữ liệu từ các nền tảng tuyển dụng cũng không cho một chiều hướng thống nhất. Trong báo cáo ngày 16 tháng 4, ZipRecruiter cho biết tỷ lệ sinh viên mới tốt nghiệp có việc làm trong vòng 3 tháng đã tăng từ 63% của năm trước lên 77%. Tuy nhiên, 47% sinh viên mới tốt nghiệp cho rằng AI đã tác động đến tuyển dụng trong ngành, còn 51% sinh viên sắp tốt nghiệp lo ngại AI sẽ làm giảm số lượng việc làm cấp thấp.

Revelio Labs, trong phân tích công bố ngày 30 tháng 6, cho biết mức tăng trưởng tuyển dụng tại các doanh nghiệp đầu tư mạnh vào AI cao hơn trung bình 10,2% so với doanh nghiệp chưa áp dụng AI, đồng thời tỷ trọng nhân sự cấp thấp cũng tăng thêm 1,15 điểm phần trăm. Kết quả này không khớp với nhận định đơn giản rằng doanh nghiệp áp dụng AI sẽ ngay lập tức cắt giảm tuyển dụng nhân sự mới.

Tuy nhiên, phân tích của Revelio Labs cũng cần được nhìn nhận thêm một góc độ: các doanh nghiệp đầu tư mạnh vào AI vốn có thể là những doanh nghiệp đã tăng trưởng nhanh hơn từ trước. Nói cách khác, cùng một biến động tuyển dụng nhưng cần tách bạch xem đó là "hiệu ứng từ việc áp dụng AI" hay đơn thuần là "tuyển dụng mở rộng của doanh nghiệp đang tăng trưởng".

Một điểm cần lưu ý là các tranh luận về tuyển dụng nhân sự cấp thấp trong khối văn phòng tại Mỹ chưa đủ cơ sở để áp dụng trực tiếp cho thị trường lao động trong nước hay ngành tuyển dụng crypto ở các khu vực khác. TokenPost từng đưa tin về xu hướng số lượng tin tuyển dụng nhân sự mới tại Hàn Quốc tăng hai chữ số trong nửa đầu năm nay, nhưng đối tượng khảo sát và cơ cấu ngành của báo cáo đó khác với thị trường lao động cử nhân mới ra trường tại Mỹ.

Tính đến hiện tại, dữ liệu đã được xác nhận chỉ dừng ở mức: cảm nhận rằng "AI đang xóa sổ việc làm cho người mới ra trường" tồn tại song song với các phân tích thực chứng cho rằng "làm việc từ xa và thay đổi cơ cấu tuyển dụng mới là biến số lớn hơn". Muốn đánh giá đầy đủ tác động lên thị trường lao động, cần tách riêng các yếu tố: mức độ tiếp xúc với AI, mức độ áp dụng AI trên thực tế, xu hướng lan rộng của làm việc từ xa và tốc độ tăng trưởng của doanh nghiệp.

Các nguồn chính được sử dụng để kiểm chứng bài viết gồm NPR, Cục Dự trữ Liên bang New York, Cục Thống kê Lao động Mỹ, Phòng thí nghiệm Kinh tế số Stanford, Trung tâm CAGE của Đại học Warwick, ZipRecruiter và Revelio Labs.