Ukraine xuất khẩu 590.000 tấn ngũ cốc, chỉ đạt 30% nhu cầu

Xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine trong nửa đầu tháng 8 giảm xuống chỉ còn khoảng 30% lượng cần thiết, gây sức ép lên nguồn vốn gieo trồng vụ thu và nền tảng sản lượng năm tới. Tình trạng gián đoạn tại các cảng Biển Đen không còn là vấn đề logistics đơn thuần, mà đang lan sang dòng tiền của nông dân và năng lực lưu kho.

Taras Vysotsky, Bộ trưởng Nông nghiệp Ukraine, cho biết tại buổi họp báo ở Kiev rằng xuất khẩu ngũ cốc từ ngày 1 đến 12 tháng 8 chỉ đạt 590.000 tấn. Theo ông, nếu hoạt động xuất khẩu đường biển không được nối lại, mức phục hồi xuất khẩu có thể chỉ dừng ở tối đa 50% lượng cần thiết.

Theo Reuters, khoảng 90% ngũ cốc và hạt có dầu của Ukraine thường được xuất khẩu qua tuyến Biển Đen, và giữa cao điểm thu hoạch, các kho cảng gần như đã đầy.

Vấn đề nằm ở chỗ xuất khẩu bị đình trệ sẽ kéo theo khó khăn tài chính cho nông dân. Nếu nông dân không thu được tiền bán hàng đúng hạn, việc gieo lúa mì vụ đông, mua nhiên liệu và trả lương nhân công có thể bị đình trệ cùng lúc. Đây là cấu trúc mà gián đoạn xuất khẩu dẫn đến giá giảm, thiếu tiền mặt, rồi ảnh hưởng đến sản lượng vụ mùa kế tiếp.

Không gian lưu kho cũng trở thành gánh nặng. Ông Vysotsky cảnh báo sau vụ thu hoạch ngô vào tháng 11, năng lực lưu kho trong nước có thể thiếu hụt 8-11 triệu tấn. Chính phủ Ukraine đã đề nghị các đối tác quốc tế hỗ trợ 10 triệu USD để mua sắm thiết bị lưu trữ tạm thời.

Cảnh báo về sụt giảm nguồn thu ngoại tệ cũng được đưa ra. Andriy Pyshnyy, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Ukraine, cho biết việc phong tỏa cảng biển có thể khiến nguồn thu ngoại tệ nửa cuối năm 2026 thiệt hại khoảng 2,5 tỷ USD. Cùng nguồn tin này, thiệt hại ước tính của nông dân được đưa ra ở mức khoảng 3 tỷ USD.

Các tuyến đường thay thế không đủ để bù đắp sản lượng qua Biển Đen. Bộ Nông nghiệp Ukraine cho biết xuất khẩu vòng qua sông Danube, đường sắt và đường bộ, dù lạc quan đến đâu, cũng chỉ xử lý được khoảng một nửa lượng cần thiết. Tuyến sông Danube đang bị hạn chế năng lực vận hành do hạn hán.

Ukraine cũng hạ dự báo xuất khẩu ngũ cốc mùa vụ 2026/27. Con số này được điều chỉnh giảm từ 43 triệu tấn xuống còn 38-40 triệu tấn. Các cuộc tấn công vào cảng biển cùng nút thắt lưu kho và vận chuyển được xem là nguyên nhân kéo dự báo xuất khẩu đi xuống.

Tình trạng gián đoạn ngũ cốc tại Biển Đen một lần nữa cho thấy điểm yếu đã tích tụ từ năm 2023. Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen (Black Sea Grain Initiative) do Liên Hợp Quốc dẫn dắt đã kết thúc vào ngày 17 tháng 7 năm 2023. Liên Hợp Quốc cho biết trong thời gian cơ chế này vận hành, khoảng 33 triệu tấn ngũ cốc và lương thực đã được vận chuyển qua 3 cảng của Ukraine.

Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen là cơ chế xuất khẩu đường biển do Liên Hợp Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ làm trung gian nhằm đảm bảo xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine trong thời chiến. Sau khi Nga rút khỏi thỏa thuận, xuất khẩu của Ukraine phụ thuộc nhiều hơn vào các chuyến vận chuyển tạm thời trong điều kiện chiến sự và các tuyến thay thế như sông Danube, đường sắt, đường bộ.

Cáo buộc về trách nhiệm vẫn còn trái chiều. Ukraine và Liên Hợp Quốc từng khẳng định các cuộc tấn công vào tàu dân sự và hạ tầng cảng biển đe dọa an ninh lương thực toàn cầu. Trong khi đó, Nga cho rằng mình chỉ nhắm vào các mục tiêu liên quan quân sự.

Phản ứng của thị trường không hoàn toàn cùng chiều. S&P Global cho biết ngày 4 tháng 8, chỉ số lúa mì Platts giảm xuống mức 225,50 USD/tấn, thấp nhất trong 13 tháng. Theo giải thích được đưa ra, dù rủi ro vận chuyển tại Biển Đen tăng lên, nhu cầu chững lại và áp lực nguồn cung đã kéo giá đi xuống.

Giá lúa mì kỳ hạn cũng biến động theo diễn biến tại Biển Đen nhưng xu hướng dài hạn chưa rõ ràng. Reuters đưa tin giá lúa mì tại Chicago tăng 0,3% vào ngày 29 tháng 7, và tiếp tục tăng 0,6% vào ngày 12 tháng 8. Tuy nhiên, đến ngày 18 tháng 8, có thông tin cho biết thị trường đã xem gián đoạn tại Biển Đen là yếu tố ngắn hạn, khiến giá lúa mì giảm nhẹ trở lại.

Thiệt hại về logistics ngũ cốc của Nga và Ukraine cũng đang ảnh hưởng đến các cảng biển của Nga tại Biển Đen.

Trọng tâm của vấn đề lần này không nằm ở việc giá ngũ cốc có tăng ngay hay không, mà là liệu gián đoạn xuất khẩu có ảnh hưởng đến gieo trồng vụ thu và nền tảng sản lượng năm 2027 hay không. Các số liệu được xác nhận hiện nay là xuất khẩu sụt giảm mạnh, nguy cơ thiếu năng lực lưu kho và cảnh báo sụt giảm nguồn thu ngoại tệ. Chính phủ Ukraine hiện đã đề nghị các đối tác quốc tế hỗ trợ để mua sắm thiết bị lưu trữ tạm thời.