Châu Á tái cơ cấu chuyển đổi năng lượng, đặt an ninh và chi phí lên hàng đầu

Chuyển đổi năng lượng tại châu Á đang bước sang giai đoạn mới, không còn chỉ tập trung mở rộng năng lượng tái tạo mà kết hợp thêm điện hạt nhân, nhiên liệu thay thế và một phần đầu tư nhiên liệu hóa thạch có kiểm soát. Nhu cầu điện tăng cao cùng áp lực giá năng lượng khiến chiến lược giảm phát thải của nhiều quốc gia phải cân nhắc nhiều hơn đến yếu tố an ninh và chi phí.

Trong báo cáo triển vọng tài chính bền vững năm 2026, Moody's cho biết an ninh năng lượng và áp lực giá cả đang là hai biến số cốt lõi dẫn dắt chiến lược bền vững. Tổ chức này nhận định rằng trong bối cảnh nhu cầu điện gia tăng, đầu tư vào năng lượng phát thải thấp và đầu tư nhiên liệu hóa thạch theo hướng dần dần có thể diễn ra song song.

Theo Fortune, ông Rahul Ghosh, Giám đốc toàn cầu phụ trách tài chính bền vững và thị trường mới nổi của Moody's, gọi đây là một "quá trình chuyển đổi thực dụng". Ông Ghosh nói: "10 năm trước, thế giới cùng hướng đến một chính sách khí hậu thống nhất, nhưng hiện tại đang có dấu hiệu phân hóa". Nhận định này cho thấy sự ổn định nguồn cung, chi phí và khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng đang được ưu tiên hơn các tuyên bố mang tính khẩu hiệu về khí hậu.

Nhật Bản là ví dụ rõ nét cho xu hướng này. Văn phòng Thủ tướng Nhật Bản cho biết tại cuộc họp Ủy ban thực thi GX ngày 26/8 rằng nước này sẽ giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, tận dụng tối đa điện hạt nhân, tăng cường chức năng của Tổ chức Phát triển Năng lượng mới và Công nghệ công nghiệp (NEDO), đồng thời đẩy nhanh triển khai các lò phản ứng thế hệ mới. Pin mặt trời perovskite, địa nhiệt thế hệ mới và nâng cấp lưới điện cũng nằm trong cùng gói chính sách.

Tài liệu công bố ngày 31/7 của Văn phòng Thủ tướng Nhật Bản nêu rõ nước này cần tái thiết từ 2 đến 5 lò phản ứng hạt nhân đến những năm 2040, và từ 11 đến 14 lò đến những năm 2050. Chiến lược chuyển đổi của Nhật Bản không phải là dừng lại quá trình giảm phát thải, mà là triển khai đồng thời điện hạt nhân, năng lượng tái tạo và nhiên liệu thay thế.

Điện hạt nhân có ưu điểm cung cấp điện ổn định và giảm phát thải carbon, nhưng đi kèm thời gian xây dựng kéo dài, chi phí lớn và tranh cãi về an toàn. Năng lượng tái tạo có thể mở rộng nhanh hơn nhưng đòi hỏi nâng cấp lưới điện và hệ thống lưu trữ đi kèm. Đây là lý do nhiều nước châu Á chọn chiến lược kết hợp thay vì một giải pháp duy nhất.

Singapore lại chọn hướng đi khác. Bộ Thương mại và Công nghiệp Singapore đã triển khai chương trình nghiên cứu và đổi mới giảm phát thải trị giá 800 triệu đô la Singapore, nhằm hỗ trợ phát điện phát thải thấp và công nghệ giảm phát thải trong công nghiệp. Singapore cũng đặt mục tiêu giảm lượng phát thải hàng năm xuống còn 45-50 triệu tấn CO2 tương đương (tCO2e) vào năm 2035 và đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Do hạn chế về diện tích đất, Singapore khó có thể nhanh chóng mở rộng quy mô lớn các cơ sở năng lượng tái tạo. Thay vào đó, nước này chọn cách rót vốn vào phát điện phát thải thấp, giảm phát thải trong quy trình công nghiệp và nghiên cứu thử nghiệm để giảm chi phí chuyển đổi. Đây cũng là lý do các công cụ chính sách khác nhau ngay trong cùng khu vực châu Á.

Tuy nhiên, vẫn còn xu hướng ngược chiều. Viện Kinh tế Năng lượng và Phân tích Tài chính (IEEFA) cho biết Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Indonesia đều đã tăng công suất điện than kể từ năm 2020. Cùng báo cáo này cũng ghi nhận cả bốn quốc gia đang tiếp tục mở rộng năng lượng tái tạo.

Thực tế này khiến khó có thể kết luận đơn giản rằng quá trình chuyển đổi năng lượng của châu Á đang thụt lùi hay tiến triển. Việc mở rộng điện than phản ánh áp lực về nhu cầu điện và ổn định giá cả, trong khi mở rộng năng lượng tái tạo gắn với mục tiêu giảm phát thải dài hạn. Tốc độ và lộ trình chuyển đổi vì vậy khác nhau tùy theo cơ cấu điện năng của từng quốc gia.

Với các nước có ngành xuất khẩu công nghiệp nặng, vấn đề chi phí điện và xuất khẩu có liên hệ trực tiếp. Hội đồng Liên minh châu Âu (EU) cho biết Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đã chính thức có hiệu lực đầy đủ từ ngày 1/1/2026. Cơ chế này tính chi phí carbon vào các mặt hàng nhập khẩu có cường độ phát thải cao như thép, xi măng, phân bón, nhôm, điện và hydro.

CBAM là cơ chế quy đổi chi phí carbon phát sinh trong quá trình sản xuất hàng nhập khẩu theo tiêu chuẩn nội khối EU. Đối với các quốc gia có tỷ trọng lớn ngành sản xuất phát thải cao, đơn giá điện và quản lý phát thải có thể trở thành gánh nặng kép. Doanh nghiệp tại các nước này buộc phải xem xét lại đồng thời cơ cấu mua điện và hệ thống quản lý phát thải.

Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) ngày 2/9 cho biết khả năng cao nhiệt độ trung bình toàn cầu sẽ vượt mốc 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp trong vài năm tới. Ngay cả ở kịch bản tốt nhất, mức đỉnh cũng được dự báo lên tới 1,8 độ C. Áp lực an ninh năng lượng và giá cả gia tăng, nhưng chi phí carbon và rủi ro khí hậu cũng lớn dần theo.

Chuyển đổi năng lượng ở châu Á hiện không phải là từ bỏ mục tiêu ban đầu, mà là sắp xếp lại thứ tự ưu tiên. Điện hạt nhân, năng lượng tái tạo, nhiên liệu thay thế và một phần đầu tư nhiên liệu hóa thạch đang được tính toán cùng trong một khung chính sách. Các quốc gia buộc phải cân đối đồng thời nhu cầu điện, năng lực cạnh tranh công nghiệp và chi phí carbon.