Dune Analytics: 85% thanh khoản trên sàn giao dịch phi tập trung (DEX) đang 'ngủ đông', gây thất thoát tới 150 triệu USD phí mỗi năm

Theo Dune Analytics đưa tin ngày 18 tháng 7 (giờ địa phương), một báo cáo do 1inch ủy thác thực hiện cho thấy phần lớn thanh khoản trên các sàn giao dịch phi tập trung (DEX) đang rơi vào tình trạng “không hoạt động”, gây lãng phí nguồn vốn và làm giảm hiệu quả của thị trường tài chính phi tập trung. Nghiên cứu này làm nổi bật vấn đề *“thanh khoản kém hiệu quả trên DEX”* và nguy cơ thất thoát lợi nhuận ngày càng lớn khi quy mô thị trường mở rộng.

Trong nửa đầu năm 2026, theo báo cáo, tổng thanh khoản cung cấp trên các DEX lớn vào khoảng 1,84 tỷ USD (xấp xỉ 2,74 nghìn tỷ đồng). Tuy nhiên, có tới 85% trong số này, tương đương khoảng 1,6 tỷ USD (xấp xỉ 2,38 nghìn tỷ đồng), gần như không được sử dụng trong giao dịch thực tế. Số vốn này vẫn nằm trong hệ sinh thái tài chính phi tập trung (DeFi), nhưng đang ở trạng thái “ngủ đông” do bị đặt ở các mức giá không trùng khớp với giá thị trường.

Báo cáo tập trung phân tích các *từ sàn giao dịch phi tập trung(DEX)* sử dụng mô hình “pool thanh khoản tập trung” như Uniswap, PancakeSwap, Aerodrome. Dữ liệu cho thấy, trung bình mỗi tuần có khoảng 542 triệu USD (khoảng 8000 tỷ đồng) thanh khoản bị đẩy ra ngoài “vùng giá hiệu quả” (out-of-range) nên không tham gia vào bất kỳ giao dịch nào. Trong cơ chế này, nhà cung cấp thanh khoản (LP) lựa chọn một khoảng giá cụ thể để phân bổ tài sản; chỉ khi giá thị trường nằm trong khung đó, thanh khoản mới được dùng để khớp lệnh và tạo ra phí giao dịch. Một khi giá vượt ra ngoài biên, phần thanh khoản đó lập tức “vô hiệu”, không còn mang lại bất kỳ khoản phí nào.

Cấu trúc này khiến rủi ro “thu nhập bằng 0” xuất hiện khá thường xuyên. Ví dụ, với một pool giữa Ethereum(ETH) và stablecoin, nếu LP đặt thanh khoản trong vùng 2.000–2.500 USD, thì ngay khi giá ETH rời khỏi dải này, dòng phí giao dịch sẽ dừng lại hoàn toàn. Để khôi phục thu nhập, LP buộc phải chủ động điều chỉnh lại phạm vi giá hoặc chờ thị trường quay ngược trở lại vùng đã thiết lập. *bình luận* Cách vận hành này giúp tối ưu vốn khi được quản lý tốt, nhưng lại cực kỳ kém hiệu quả nếu nhà đầu tư không theo dõi và tái cân bằng thường xuyên.

Nhóm nghiên cứu của Dune Analytics nhấn mạnh, lượng *từ thanh khoản kém hiệu quả trên DEX* không chỉ liên quan đến biến động mạnh, mà còn chịu ảnh hưởng lớn từ “hướng đi của giá”. Khi giá di chuyển bền bỉ theo một chiều (tăng hoặc giảm), thanh khoản cố định trong một dải hẹp sẽ nhanh chóng bị đẩy ra ngoài vùng hiệu quả. Diễn biến tháng 1 là ví dụ rõ ràng: trong giai đoạn Bitcoin(BTC) giảm từ khoảng 90.000 USD xuống 60.000 USD, tỷ lệ thanh khoản “ngủ đông” trên các DEX đã tăng vọt. Nếu như trước đó, tỷ lệ này nằm trong vùng 25–35%, thì đến đầu tháng 2, con số đã leo lên khoảng 41%, phản ánh việc ngày càng nhiều pool bị lệch khỏi giá thị trường.

Đáng chú ý, sự kém hiệu quả này có xu hướng nghiêm trọng hơn với *từ nhà đầu tư nhỏ lẻ*. Theo số liệu, 54% các vị thế cung cấp thanh khoản dưới 1.000 USD (khoảng 14,9 triệu đồng) rơi vào trạng thái ngoài phạm vi giá, trong khi tỷ lệ này với các vị thế trên 1 triệu USD (khoảng 14,9 tỷ đồng) chỉ là 26%. Điều này cho thấy nhà đầu tư vốn nhỏ thường thiếu thời gian, công cụ hoặc kinh nghiệm để điều chỉnh thanh khoản liên tục. Tuy nhiên, xét về giá trị tuyệt đối, các ví “cá voi” mới là nơi tạo ra phần lớn thanh khoản không hoạt động: khoảng 47% tổng lượng vốn “ngủ đông”, tương đương 260 triệu USD (khoảng 3.870 tỷ đồng), lại đến từ những vị thế quy mô lớn.

Báo cáo cũng chỉ ra sự khác biệt đáng kể giữa *từ ví cá nhân và hợp đồng tự động*. Trên Uniswap v3, 82–94% lượng thanh khoản kém hiệu quả đến từ các ví được quản lý thủ công, thay vì từ các chiến lược tự động hóa thông qua hợp đồng thông minh. Nói cách khác, phần lớn “vốn chết” trên DEX đang nằm ở các nhà đầu tư cá nhân, những người cung cấp thanh khoản rồi để đó, ít khi tối ưu lại theo biến động thị trường. *bình luận* Đây là mảnh đất tiềm năng cho các giao thức quản lý thanh khoản tự động, nhưng cũng là lời cảnh báo cho người dùng DeFi về chi phí cơ hội khi “cắm vốn rồi quên”.

Dune Analytics ước tính lượng *từ thanh khoản kém hiệu quả trên DEX* này đang khiến thị trường bỏ lỡ khoảng 150 triệu USD (xấp xỉ 2.235 tỷ đồng) phí giao dịch mỗi năm, nếu tính theo mức lợi suất danh nghĩa (APR) 35%. Tuy nhiên, đây chỉ là con số gần với “giới hạn lý thuyết”. Để đạt được mức thu nhập như vậy, LP phải chủ động quản lý thanh khoản rất tích cực, chấp nhận thêm chi phí giao dịch, rủi ro thực thi và nguy cơ tổn thất tạm thời (impermanent loss) cao hơn do giá biến động mạnh. Trong thực tế, không phải nhà đầu tư nào cũng sẵn sàng đánh đổi mức độ an toàn và sự tiện lợi để theo đuổi lợi suất tối đa.

Filippo Armani của Dune Analytics nhận định, *từ sàn giao dịch phi tập trung(DEX)* đã trở thành nơi tập trung thanh khoản sâu nhất của thị trường tiền mã hóa, đặc biệt trong bối cảnh tài sản on-chain tăng nhanh và tổ chức tài chính truyền thống bắt đầu tham gia mạnh mẽ. Tuy vậy, ông nhấn mạnh điểm đáng chú ý là hệ sinh thái vẫn đạt được quy mô này ngay cả khi “một phần rất lớn thanh khoản đang không hoạt động đúng chức năng”. Điều đó đồng nghĩa, nếu có thể cải thiện cách phân bổ và quản lý thanh khoản, thị trường DEX vẫn còn nhiều dư địa để nâng cao hiệu quả vốn, giảm trượt giá và tối ưu phí cho cả nhà đầu tư lẫn người dùng cuối.

Nghiên cứu của Dune Analytics được thực hiện trên dữ liệu tuần từ ngày 6 tháng 1 đến ngày 30 tháng 6, bao phủ Uniswap v3·v4, PancakeSwap v3 và Aerodrome trên 7 mạng lưới blockchain. Trong bối cảnh khối lượng giao dịch on-chain tăng trưởng và ngày càng nhiều sản phẩm phái sinh, sản phẩm cấu trúc được triển khai trên DeFi, vấn đề *“thanh khoản kém hiệu quả trên DEX”* được dự báo sẽ trở thành một chi phí ngày càng lớn nếu không có các công cụ quản lý vốn tốt hơn cho nhà đầu tư cá nhân và tổ chức.