Canada áp thuế trả đũa 50%, nhưng lá bài điện và dầu chỉ đủ sức ép khu vực biên giới

Canada đáp trả mức thuế bổ sung 50% của Mỹ bằng thuế trả đũa và lá bài năng lượng, nhưng sức ép nhiều khả năng chỉ tập trung ở các khu vực giáp biên giới và một số ngành như ô tô, sữa, năng lượng.

Nhà Trắng, trong sắc lệnh công bố ngày 20 tháng 7, viện dẫn Điều 338 Đạo luật Thuế quan năm 1930 để áp thuế bổ sung 50% lên một số mặt hàng Canada. Trước đó, TokenPost từng đưa tin việc lịch trình áp thuế 50% với một số hàng hóa Canada được điều chỉnh.

Thủ tướng Canada Mark Carney, trong tuyên bố ngày 21, cho biết ông đã dừng đàm phán thương mại với Mỹ và triệu hồi đoàn đàm phán về Ottawa. Ông nói "Mỹ đang tìm cách áp thuế 50% lên khoảng 28 tỷ USD hàng hóa Canada" và "Canada sẽ đáp trả tương xứng, đô la đổi đô la, để bảo vệ người lao động và doanh nghiệp". Phát biểu cho thấy Canada xem động thái trả đũa là phản ứng bắt buộc trước sức ép thuế quan từ Mỹ.

Bộ Tài chính Canada, ngày 24, cho biết thuế trả đũa sẽ có hiệu lực từ ngày 8 tháng 9, đồng thời cơ quan này sẽ công bố gói hỗ trợ nhằm tăng thanh khoản cho doanh nghiệp, hỗ trợ người lao động và củng cố khả năng phục hồi kinh tế. Cùng ngày, bang Ontario thông báo họp báo của Thủ hiến Doug Ford, để ngỏ các lựa chọn như xuất khẩu điện và khoáng sản thiết yếu.

Cơ sở pháp lý của tranh chấp lần này là Điều 338 Đạo luật Thuế quan năm 1930 của Mỹ, quy định cho phép tổng thống Mỹ áp thuế bổ sung khi cho rằng một quốc gia có biện pháp phân biệt đối xử gây bất lợi cho thương mại Mỹ. Mỹ dựa vào điều khoản này để áp thuế với Canada, còn Canada chọn cách đáp trả với quy mô tương đương.

Lập luận của Canada dựa nhiều vào cấu trúc phụ thuộc năng lượng của Mỹ. Trong bài phát biểu ngày 22, ông Carney cho biết Canada cung cấp 99% lượng khí đốt tự nhiên, 85% lượng điện và 60% lượng dầu thô mà Mỹ nhập khẩu. Con số này cho thấy Canada đang nắm trong tay nguồn lực thực tế để làm quân bài đàm phán.

Tuy nhiên, tỷ trọng nhập khẩu và tỷ trọng trong tổng tiêu thụ của Mỹ là hai chuyện khác nhau. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), năm 2024 Mỹ nhập khẩu 27.201.095 MWh điện từ Canada, trong khi tổng doanh số bán lẻ điện của Mỹ cùng năm là 3.975.381.832 MWh. Tính đơn giản, điện nhập từ Canada chỉ chiếm khoảng 0,7% tổng tiêu thụ điện của Mỹ.

Xét theo khu vực, sức ép rõ ràng hơn nhiều. EIA, trong dữ liệu công bố tháng 9 năm 2025, cho biết điện Canada vẫn đóng vai trò nhất định trong lưới điện vùng New England và bang New York, nhưng mức độ phụ thuộc gần đây đã giảm. Tỷ trọng điện Canada trong lưới điện New York là 3% năm 2024 và khoảng 2% tính đến tháng 8 năm 2025.

Vì vậy, lá bài điện nên được nhìn nhận là công cụ có thể ảnh hưởng đến chi phí và nguồn cung điện ở các khu vực giáp biên giới, hơn là đòn bẩy làm chao đảo toàn nước Mỹ. Do cấu trúc kết nối lưới điện khác nhau theo từng vùng, một số bang và thành phố có thể chịu áp lực giá nếu nguồn điện nhập khẩu gián đoạn. Ngược lại, xét trên tổng tiêu thụ điện toàn Mỹ, tỷ trọng điện Canada quá nhỏ để khái quát thành cú sốc trên phạm vi toàn quốc.

Dầu thô cũng mang tính hai mặt tương tự. EIA, trong dữ liệu công bố tháng 7 năm 2026, cho biết Mỹ sản xuất bình quân 13,6 triệu thùng dầu thô mỗi ngày trong năm 2025, duy trì vị trí nước sản xuất dầu lớn nhất thế giới. Cơ quan này cũng cho biết xét trên tổng thể, Mỹ là nước xuất khẩu ròng dầu mỏ.

Cần phân biệt giữa việc dầu Canada quan trọng với hệ thống lọc dầu Mỹ và việc dầu Canada có thể làm tê liệt toàn bộ hệ thống năng lượng Mỹ. Chuỗi cung ứng dầu khí gắn chặt với nhà máy lọc dầu, đường ống và các hợp đồng dài hạn nên khó thay thế trong thời gian ngắn. Nhưng nếu nhìn tổng thể cơ cấu sản xuất và xuất nhập khẩu của Mỹ, đòn bẩy của Canada thiên về việc đẩy chi phí lên và gây tắc nghẽn cục bộ hơn là cắt đứt hoàn toàn nguồn cung.

Canada cũng phụ thuộc lớn vào Mỹ. Theo Cơ quan Quản lý Năng lượng Canada (CER), năm 2025 Canada xuất khẩu 4,3 triệu thùng dầu thô mỗi ngày, trong đó 90,1%, tương đương 3,9 triệu thùng, được xuất sang Mỹ. Trong tổng doanh thu xuất khẩu dầu thô 140 tỷ USD, có tới 126,1 tỷ USD đến từ xuất khẩu sang Mỹ.

Phản ứng thị trường thể hiện trước tiên qua tỷ giá. Wall Street Journal (WSJ) đưa tin đồng đô la Canada suy yếu so với đô la Mỹ sau khi đàm phán thương mại giữa hai nước đổ vỡ. Nếu thuế quan và thuế trả đũa thực sự được phản ánh vào chi phí, gánh nặng có thể tăng lên trong chuỗi cung ứng ô tô, sữa, năng lượng và nguyên liệu thô.

Tranh chấp lần này cũng khoét sâu bất đồng trong dư luận và giới doanh nghiệp Canada. Những tiếng nói đòi phản ứng mạnh tay hơn gắn liền với quan điểm cần giảm phụ thuộc vào Mỹ. Ngược lại, các doanh nghiệp ở khu vực biên giới và những bên giao dịch năng lượng có thể phải hứng chịu hệ quả từ việc xuất khẩu giảm và chi phí tăng do chính các biện pháp trả đũa gây ra.

Với nhà đầu tư, đây không đơn thuần là tin thương mại khu vực Bắc Mỹ. Xung đột thuế quan có thể tác động đến khẩu vị rủi ro toàn cầu thông qua tỷ giá, giá nguyên liệu thô và chi phí chuỗi cung ứng ô tô, năng lượng. Tuy vậy, với các số liệu hiện có, chưa đủ cơ sở để khẳng định nguồn cung năng lượng của toàn nước Mỹ đang bị lung lay.

Thuế trả đũa của Canada dự kiến có hiệu lực từ ngày 8 tháng 9. Trước thời điểm đó, những điểm cần theo dõi là phạm vi cụ thể của các mặt hàng bị trả đũa, việc bang Ontario có triển khai biện pháp về điện và khoáng sản thiết yếu hay không, và phản ứng thuế quan bổ sung tiếp theo từ phía Mỹ.