2.200~5.000 tấn vàng 'dưới gối' của Thổ Nhĩ Kỳ có thể vào hệ thống tài chính

Lượng vàng vật chất do các hộ gia đình Thổ Nhĩ Kỳ nắm giữ được ước tính từ 2.200 đến 5.000 tấn, trong bối cảnh chính phủ cho rằng vàng nằm ngoài hệ thống tài chính đang tạo gánh nặng cho nền kinh tế.

NPR đưa tin ngày 16 lúc 9 giờ 55 phút theo giờ Hàn Quốc rằng Bộ trưởng Tài chính Thổ Nhĩ Kỳ Mehmet Şimşek cho biết khoảng 640 tỷ USD (khoảng 862.080 tỷ won) bằng vàng và ngoại tệ đang được cất giữ bên ngoài hệ thống tài chính. Tuy nhiên, chưa xác minh được tài liệu chính thức của chính phủ làm căn cứ cho phát biểu này.

NPR ước tính lượng vàng do các hộ gia đình Thổ Nhĩ Kỳ nắm giữ vào khoảng 5.000 tấn, trị giá khoảng 600 tỷ USD (khoảng 808.200 tỷ won). Do đối tượng ước tính và thời điểm định giá chưa được tách bạch rõ ràng, không nên xem đây là con số nắm giữ đã được xác nhận.

Tại Thổ Nhĩ Kỳ, tập quán cất vàng trong nhà được gọi là 'yastık altı', nghĩa là 'vàng dưới gối'. Vàng vừa là tài sản truyền thống thường được tặng trong các dịp gia đình như đám cưới, vừa được sử dụng như một phương tiện tiết kiệm để ứng phó với sự mất giá của đồng lira và lạm phát cao.

Lạm phát bất ổn được xem là một trong những nguyên nhân thúc đẩy xu hướng nắm giữ vàng. Theo Cơ quan Thống kê Thổ Nhĩ Kỳ, chỉ số giá tiêu dùng tháng 8 tăng 31,51% so với cùng kỳ năm trước và tăng 1,84% so với tháng trước.

Selva Demiralp, nhà kinh tế học tại Đại học Koç ở Istanbul, nói: “Khi vàng vật chất nằm ngoài hệ thống tài chính, nó không chuyển thành các khoản cho doanh nghiệp vay, trong khi nhập khẩu vàng có thể làm gia tăng thâm hụt cán cân vãng lai”. Phát biểu này cho thấy việc đưa vàng vào hệ thống ngân hàng được nhìn nhận như một vấn đề liên quan đến cả tín dụng doanh nghiệp và cán cân đối ngoại.

Bà Demiralp giải thích rằng việc các hộ gia đình ưa chuộng vàng không hẳn là hành vi phi lý, mà là cách ứng phó với lạm phát cao và những cuộc khủng hoảng tài chính trong quá khứ. Vai trò phòng vệ trước lạm phát và sự suy yếu của đồng USD cũng tương đồng với vai trò phòng hộ của vàng mà TokenPost từng đề cập.

Ước tính của chính phủ và các tổ chức bên ngoài về lượng vàng vật chất có sự chênh lệch lớn. Bộ Tài chính Thổ Nhĩ Kỳ ước tính lượng 'vàng dưới gối' vào khoảng 2.200 tấn, trị giá 100 tỷ USD (khoảng 134.700 tỷ won), trong khi con số được NPR dẫn lại là 5.000 tấn và 600 tỷ USD.

Báo cáo lạm phát năm 2025 của Ngân hàng Trung ương Thổ Nhĩ Kỳ đưa ra con số 311 tỷ USD (khoảng 418.917 tỷ won) cho lượng vàng vật chất do các hộ gia đình nắm giữ tính đến quý III năm 2024. Kết quả có thể khác nhau tùy thời điểm khảo sát, đối tượng khảo sát và phương pháp áp dụng giá vàng.

Các nhà nghiên cứu Mehmet Selman Çolak và Mehmet Emre Şamcı thuộc Ngân hàng Trung ương Thổ Nhĩ Kỳ cho biết giá nhà tại những khu vực có tỷ lệ tiết kiệm bằng vàng cao đã tăng thêm trung bình 10% trong giai đoạn 2023-2025. Tại các khu vực này, tỷ lệ mua nhà bằng tiền mặt tăng lên, nhưng chưa ghi nhận sự gia tăng giao dịch nhà ở thông qua các khoản vay tín dụng.

Các nhà nghiên cứu đưa ra khả năng phần tài sản gia tăng nhờ giá vàng tăng đã chảy vào thị trường nhà ở dưới dạng tiền mặt. Đây là một cách giải thích về mối liên hệ giữa giá vàng và thị trường bất động sản, không phải kết luận rằng vàng là nguyên nhân duy nhất.

Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ từng vận hành các chương trình chuyển vàng vật chất của hộ gia đình vào tài khoản vàng hoặc sản phẩm tài chính. Tuy nhiên, truyền thông địa phương đưa tin Ngân hàng Trung ương Thổ Nhĩ Kỳ đã bãi bỏ ngày 22 tháng 8 các quy định liên quan đến việc chuyển vàng vật chất sang tiền gửi bằng lira hoặc tài khoản tham gia. Văn bản chính thức và chương trình tiếp theo vẫn cần được xác minh thêm.

Nhập khẩu vàng cũng bị xem là một yếu tố gây áp lực lên cán cân vãng lai. Bộ Tài chính Thổ Nhĩ Kỳ cho biết nhập khẩu vàng chưa gia công đạt 379,2 tấn, tương đương 20,4 tỷ USD (khoảng 27.478,8 tỷ won), trong năm 2022; trong 7 tháng đầu năm 2023, con số này là 320 tấn và 19,2 tỷ USD (khoảng 25.862,4 tỷ won).

Cùng tài liệu này, Bộ Tài chính Thổ Nhĩ Kỳ giải thích rằng trong khoản thâm hụt cán cân vãng lai 49,1 tỷ USD (khoảng 66.137,7 tỷ won) của năm 2022, có 19,4 tỷ USD (khoảng 26.131,8 tỷ won) phát sinh từ nhập khẩu vàng ròng. Đây là lý do việc đưa vàng vật chất vào hệ thống tài chính được xem là một nhiệm vụ liên quan đến chính sách tiền tệ và quản lý cán cân đối ngoại.

Mehmet Ali Yıldırımtürk, một nhà kinh doanh vàng tại Grand Bazaar, cho biết vàng là phương tiện phòng vệ trước lạm phát. Ông đồng thời chỉ ra rằng chính phủ chưa tạo dựng đủ niềm tin với các hộ gia đình.

Cuối cùng, vấn đề cốt lõi của 'vàng dưới gối' tại Thổ Nhĩ Kỳ không chỉ nằm ở lượng vàng được nắm giữ, mà còn ở lý do các hộ gia đình lựa chọn vàng và khả năng hệ thống tài chính thu hút lượng tài sản này. Do các tổ chức đưa ra những ước tính khác nhau, không nên diễn giải 5.000 tấn là một con số duy nhất đã được xác nhận.