NASA trao gói thầu tối đa 700 triệu USD mạng viễn thông sao Hỏa, Rocket Lab (RKLB) khiếu nại lên GAO

NASA đã chọn Blue Origin làm nhà thầu cho mạng lưới viễn thông sao Hỏa trị giá tối đa 700 triệu USD (khoảng 17.780 tỷ đồng), khiến Rocket Lab (RKLB) chính thức khiếu nại về quy trình đấu thầu. Rocket Lab cho rằng quyết định lựa chọn của NASA không phù hợp với tiêu chuẩn đủ điều kiện tham gia dự án mà Quốc hội Mỹ đã quy định.

NASA cho biết đã ký hợp đồng giá cố định với Blue Origin vào ngày 1/9. Theo hợp đồng, Blue Origin sẽ thiết kế, phát triển, tích hợp, phóng và vận hành một vệ tinh chuyển tiếp thông tin liên lạc trên quỹ đạo sao Hỏa.

Tàu vũ trụ dự kiến được bàn giao cho NASA trước ngày 31/12/2028. Mục tiêu là mạng lưới này sẽ hoạt động tại sao Hỏa đến năm 2030.

NASA giải thích mạng lưới viễn thông này sẽ là hạ tầng chuyên dụng để truyền tải dữ liệu khoa học, hình ảnh độ phân giải cao, thông tin dẫn đường và liên lạc nhiệm vụ. Hệ thống cũng hỗ trợ các sứ mệnh thăm dò bề mặt, quỹ đạo và có người lái trên sao Hỏa cả hiện tại lẫn tương lai.

Rocket Lab đã nộp đơn khiếu nại lên Văn phòng Trách nhiệm Giải trình Chính phủ Mỹ (GAO) vào ngày 11. Trên nền tảng X, công ty này viết: “Quyết định lựa chọn của NASA dường như không phù hợp với tiêu chuẩn đủ điều kiện mà Quốc hội đặt ra”.

Rocket Lab cũng cho rằng quá trình NASA đánh giá hồ sơ đề xuất kỹ thuật của công ty mang tính chất “trừng phạt” và có những nhận định sai lệch. Đây là cáo buộc một chiều từ phía Rocket Lab, NASA chưa lên tiếng phản hồi và GAO cũng chưa đưa ra phán quyết.

Trọng tâm tranh chấp nằm ở tiêu chuẩn đủ điều kiện tham gia đấu thầu. Theo Luật công 119-21 của Mỹ, chỉ những công ty đã nhận tài trợ nghiên cứu thiết kế thương mại cho sứ mệnh thu hồi mẫu vật sao Hỏa của NASA trong năm tài khóa 2024 hoặc 2025, đồng thời đề xuất một vệ tinh chuyển tiếp thông tin sao Hỏa được phóng độc lập, riêng biệt để hỗ trợ toàn bộ sứ mệnh thu hồi mẫu vật, mới đủ điều kiện dự thầu.

Tuy nhiên, yêu cầu đề xuất chính thức (RFP) cuối cùng của NASA lại đòi hỏi phạm vi rộng hơn: không chỉ phục vụ sứ mệnh thu hồi mẫu vật sao Hỏa mà còn thiết kế, phát triển, phóng và vận hành hệ thống viễn thông - dẫn đường cho các hoạt động thăm dò bề mặt, quỹ đạo và có người lái trong tương lai. Phạm vi dự án bao gồm cả việc chế tạo, phóng tàu vũ trụ và vận hành sau khi tàu đến sao Hỏa.

NASA cuối cùng đã chọn thiết kế dựa trên nền tảng Blue Ring của Blue Origin, nhưng không công bố yếu tố nào - kỹ thuật, giá cả hay đánh giá rủi ro - đóng vai trò quyết định.

Tài liệu “source selection statement” nêu căn cứ lựa chọn cuối cùng cũng chưa được công khai. Vì vậy, khó có thể xác định lợi thế kỹ thuật hay tính cạnh tranh về giá của Blue Origin đã ảnh hưởng thế nào đến kết quả lựa chọn thực tế.

Trong tài liệu dành cho nhà đầu tư năm 2025, Rocket Lab cho biết công ty là nhà thầu thương mại duy nhất đề xuất vệ tinh chuyển tiếp thông tin sao Hỏa như một phần của sứ mệnh thu hồi mẫu vật hoàn chỉnh. Việc đề xuất này có đáp ứng tiêu chuẩn pháp lý hay không vẫn phải chờ NASA và GAO phán quyết.

GAO là cơ quan xem xét các khiếu nại của doanh nghiệp liên quan đến quy trình mua sắm của chính phủ liên bang Mỹ. Trong vụ việc này, cách Rocket Lab diễn giải tiêu chuẩn đủ điều kiện và cách NASA áp dụng đánh giá có thể trở thành đối tượng xem xét.

Trước đó, Rocket Lab từng được đưa tin đã giành được hợp đồng trị giá 397 triệu USD (khoảng 10.082 tỷ đồng) phụ trách chế tạo, phóng và vận hành vệ tinh cho Lực lượng Không gian Mỹ. Tuy nhiên, hợp đồng đó là một gói thầu hoàn toàn khác, tách biệt với dự án mạng lưới viễn thông sao Hỏa lần này.

Hợp đồng lần này là dự án giá cố định gộp chung việc chế tạo, phóng tàu vũ trụ và vận hành sau khi đến sao Hỏa. Các điều khoản chia sẻ rủi ro cụ thể giữa hai bên cũng như điểm đánh giá của NASA hiện chưa được xác nhận qua tài liệu công khai.

Vụ việc này liên quan đến quy trình mua sắm của NASA và cạnh tranh giữa các công ty vũ trụ thương mại, không có mối liên hệ trực tiếp nào được nêu ra với ngành tài sản số hay chất bán dẫn. Ảnh hưởng đến giá cổ phiếu Rocket Lab hay thời điểm giao dịch cụ thể cũng chưa thể xác nhận chỉ dựa trên tài liệu hiện có.

Kết quả xem xét của GAO và việc NASA có công bố tài liệu căn cứ lựa chọn hay không vẫn là những điều cần theo dõi thêm. Vệ tinh chuyển tiếp thông tin sao Hỏa của Blue Origin dự kiến được bàn giao cho NASA trước ngày 31/12/2028.