2,830%: Lợi suất trái phiếu Nhật 10 năm thử thách Sanaenomics

Lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản kỳ hạn 10 năm đã chạm 2,830% trong phiên giao dịch ngày 6 tháng 7, mức cao nhất trong khoảng 30 năm kể từ tháng 10/1996, đặt ra thách thức lớn cho chính sách mở rộng tài khóa mà Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae đang theo đuổi.

Theo Asia Economy (아시아경제) đưa tin, dựa trên phân tích của chuyên gia Lee Seung-jae (이승재) tại Công ty Chứng khoán iM (iM Securities), chính sách kinh tế của Nội các Takaichi được giới phân tích gọi là “Sanaenomics”, khác với Abenomics ở chỗ đặt trọng tâm vào việc mở rộng quy mô Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) danh nghĩa. Thay vì phụ thuộc nhiều vào lãi suất siêu thấp và bơm thanh khoản của Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) như trước đây, chính phủ hướng tới rót ngân sách vào các lĩnh vực chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), doanh nghiệp khởi nghiệp và công nghệ lượng tử để kéo theo đầu tư tư nhân.

Ông Lee Seung-jae, nhà nghiên cứu tại Công ty Chứng khoán iM, nhận định: “Điểm khác biệt giữa Abenomics và Sanaenomics nằm ở GDP danh nghĩa. Nội các Takaichi muốn mở rộng quy mô nền kinh tế”. Nói cách khác, chính phủ Nhật Bản muốn tăng cả quy mô nền kinh tế lẫn mặt bằng giá chung, qua đó mở rộng nguồn thu thuế và dư địa đầu tư.

Abenomics từng tập trung vào việc BOJ bơm tiền và hạ lãi suất để khuyến khích doanh nghiệp và hộ gia đình chi tiêu nhiều hơn. Chính sách tài khóa và cải cách cơ cấu cũng được triển khai song song, nhưng trục chính vẫn là lãi suất siêu thấp và thanh khoản dồi dào.

Trong khi đó, Sanaenomics đi theo hướng chính phủ rót vốn trước vào các khoản đầu tư chiến lược, từ đó kéo doanh nghiệp đầu tư theo để mở rộng GDP danh nghĩa. Trọng tâm là dồn ngân sách cho các ngành công nghệ cao như AI, khởi nghiệp và công nghệ lượng tử nhằm tạo nền tảng tăng trưởng mới.

Hồi tháng 7, Nội các Takaichi công bố phương hướng cơ bản về điều hành kinh tế - tài khóa và cải cách, trong đó dự kiến chi thêm khoảng 10.000 tỷ yên ngân sách mỗi năm kể từ năm 2027. Đáng chú ý, cụm từ “lành mạnh hóa tài khóa” đã biến mất khỏi văn bản này, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ tài khóa xấu đi.

Lập luận ủng hộ chính sách tài khóa mở rộng cho rằng tốc độ tăng trưởng của toàn nền kinh tế quan trọng hơn tốc độ giảm nợ. Nếu GDP danh nghĩa tăng và nguồn thu thuế mở rộng, gánh nặng từ việc phát hành thêm trái phiếu chính phủ và chi phí lãi vay tăng có thể được bù đắp một phần.

Ông Lee cho biết: “Phe ủng hộ tài khóa mở rộng ở Nhật Bản cho rằng dù GDP thực tế vẫn trì trệ, nếu GDP danh nghĩa tăng lên thì việc phát hành trái phiếu chính phủ và chi phí lãi vay tăng thêm có thể được bù đắp phần nào bằng nguồn thu thuế mở rộng, nhờ đó chính sách tài khóa vẫn có thể duy trì bền vững”. Đây được xem là nỗ lực nhằm đảo chiều nền kinh tế Nhật Bản vốn mắc kẹt trong giảm phát và tăng trưởng thấp kéo dài.

Ẩn số lớn nhất nằm ở lãi suất. Như đã đề cập, lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản kỳ hạn 10 năm đã chạm 2,830% trong phiên ngày 6 tháng 7, mức cao nhất trong khoảng 30 năm kể từ tháng 10/1996. Lãi suất dài hạn ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí vay của doanh nghiệp và chi phí lãi vay của chính phủ. Ngay cả khi chính phủ rót ngân sách để kéo đầu tư tư nhân, lãi suất huy động vốn tăng cao sẽ khiến doanh nghiệp giảm động lực vay nợ để đầu tư thiết bị.

Quá trình bình thường hóa lãi suất của BOJ cũng đang làm thay đổi môi trường chính sách. Trong giai đoạn lãi suất siêu thấp, việc mở rộng chi tiêu chính phủ và thúc đẩy đầu tư doanh nghiệp thường đi cùng chiều, nhưng khi lãi suất tăng, kỳ vọng phát hành thêm trái phiếu chính phủ có thể tiếp tục đẩy lãi suất dài hạn lên cao hơn.

Ông Lee nhận định: “Nếu Sanaenomics muốn thay đổi mô hình đầu tư, lãi suất dài hạn tăng nhanh là điều không mong muốn, bởi doanh nghiệp sẽ có ít động lực huy động vốn với lãi suất cao để đầu tư”.

Sức khỏe tài chính của doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng đang suy yếu. Số vụ doanh nghiệp Nhật Bản phá sản năm ngoái đạt 10.300 vụ, cao nhất kể từ năm 2013. Trong 7 tháng đầu năm nay, số vụ phá sản đạt 6.374 vụ, tăng 7,11% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, số doanh nghiệp có vốn từ 50 triệu yên trở lên phá sản chưa tới 200 vụ, cho thấy phần lớn là doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ.

Tình trạng thiếu lao động cũng là một gánh nặng. Số vụ phá sản do thiếu nhân lực tăng từ 56 vụ năm 2021 lên 427 vụ năm ngoái, tương đương gấp khoảng 8 lần. Giới phân tích cho rằng áp lực tăng lương cộng với tình trạng khó tuyển dụng đang khiến nhiều doanh nghiệp nhỏ không trụ nổi.

Diễn biến này không chỉ là câu chuyện nội bộ của Nhật Bản. Lãi suất dài hạn tăng có thể tác động đến đồng yên, dòng vốn tại châu Á và khẩu vị rủi ro của nhà đầu tư. Việc chính phủ Nhật Bản đẩy mạnh đầu tư nhà nước vào các ngành công nghệ cao như AI và công nghệ lượng tử cũng được so sánh với kế hoạch phát triển ngành công nghiệp công nghệ cao thế hệ mới của Hàn Quốc.

Ông Lee kết luận: “Việc mở rộng quy mô nền kinh tế là quan trọng, nhưng liệu tăng trưởng có diễn ra đồng đều về chất lượng hay không cũng sẽ là một trong những tiêu chí để đánh giá Sanaenomics”. Theo giới quan sát, thành công của chính sách này sẽ phụ thuộc vào việc dòng ngân sách nhà nước có thực sự chuyển hóa thành đầu tư mở rộng và cải thiện năng suất của khu vực tư nhân hay không, chứ không chỉ ở quy mô chi tiêu.