Iran thu phí lưu thông eo Hormuz bằng Bitcoin(BTC), stablecoin, thách thức vai trò thống trị của USD

Iran bắt đầu thu *“phí lưu thông bằng Bitcoin(BTC)”* đối với các tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz, cho thấy xu hướng sử dụng *“tiền mã hóa”* như công cụ né tránh trừng phạt đang bước vào giai đoạn vận hành thực tế, không còn dừng ở mức thử nghiệm.

Theo hãng tin giả định ngày 24 (giờ địa phương), người phát ngôn Hiệp hội các nhà xuất khẩu dầu, khí và sản phẩm hóa dầu Iran cho biết nước này “đã chấp nhận thanh toán phí lưu thông eo biển bằng *Bitcoin(BTC)*”. Một số nguồn tin trước đó nói thêm rằng một phần tàu chở dầu còn được phép trả bằng stablecoin neo theo đô la Mỹ. Mức phí hiện ở khoảng 1 USD/thùng; với một siêu tàu chở tối đa 2 triệu thùng, tổng phí có thể lên tới khoảng 2 triệu USD cho mỗi lượt qua lại.

Eo biển Hormuz là điểm nghẽn chiến lược của kinh tế toàn cầu, nơi khoảng 1/5 tổng lượng vận chuyển dầu thô và LNG thế giới đi qua. Việc Iran chuyển sang chấp nhận *“thanh toán bằng tiền mã hóa”* tại tuyến hàng hải này không chỉ mang ý nghĩa thử nghiệm công nghệ, mà có thể trở thành biến số mới ảnh hưởng trực tiếp đến logistics năng lượng toàn cầu.

bình luận: Nếu các chủ tàu và nhà giao dịch dầu lớn chấp nhận cơ chế thanh toán này, *Bitcoin(BTC)* và stablecoin có thể dần “ăn sâu” vào chuỗi cung ứng năng lượng, lĩnh vực vốn do đồng USD và hệ thống ngân hàng truyền thống thống trị.

Iran nhiều năm qua đã xây dựng một mạng lưới thương mại xuyên biên giới dựa trên *“tiền mã hóa”*, với lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) được xem là trung tâm điều phối. Theo Công ty phân tích chuỗi khối Chainalysis (nguồn giả định, ngày 24), IRGC đã mở rộng đáng kể việc sử dụng ví tiền mã hóa, sàn giao dịch P2P và kênh OTC để thanh toán cho các hợp đồng dầu, sản phẩm hóa dầu và thậm chí cả giao dịch vũ khí.

Giám đốc phụ trách tình báo an ninh quốc gia Andrew Fierman nhận định “việc Iran thu *‘phí lưu thông bằng tiền mã hóa’* tại eo Hormuz không có gì bất ngờ” bởi hạ tầng và mạng lưới giao dịch đã vận hành ở quy mô thương mại từ trước. Thực tế, tháng 12 năm 2024, một nhân vật phụ trách tài chính liên kết với IRGC – nằm trong danh sách trừng phạt của Mỹ – bị phát hiện xử lý khoảng 178 triệu USD giá trị dầu Iran bán cho lực lượng Houthi ở Yemen thông qua *“giao dịch tiền mã hóa”*. Đến tháng 4 năm 2025, mạng lưới tài chính của Houthi tiếp tục sử dụng tiền mã hóa để mua vũ khí và vật tư từ Nga với tổng giá trị ước tính khoảng 1 tỷ USD, và đã bị các cơ quan trừng phạt phương Tây đưa vào danh sách theo dõi.

Trong bối cảnh gần như toàn bộ hệ thống ngân hàng Iran bị trừng phạt từ năm 1979, khả năng tiếp cận mạng lưới tài chính dựa trên USD của nước này gần như bằng không. Đồng nội tệ rial và toman chịu lạm phát cao, thiếu niềm tin trên thị trường quốc tế, khó có thể đóng vai trò phương tiện thanh toán trong thương mại xuyên biên giới. Vì vậy, stablecoin neo theo đô la Mỹ đang nổi lên như một dạng *“hạ tầng thanh toán thay thế”* cho kinh tế Iran.

Fierman phân tích stablecoin có “thanh khoản đủ lớn để các bên có thể thanh toán trực tiếp cho nhau, không cần đi qua sàn giao dịch công khai”, từ đó “bỏ qua hoàn toàn hệ thống tài chính truyền thống”. Tom Keating, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), cho rằng dù “vẫn tồn tại khả năng phương Tây can thiệp bằng các biện pháp quản lý”, rủi ro thực tế đối với những giao dịch dạng này “có vẻ vẫn ở mức thấp” do cấu trúc phân tán và tính ẩn danh tương đối trên chuỗi.

Một góc nhìn đáng chú ý đến từ Lee Reiners, chuyên gia Đại học Duke, người dự đoán Iran có thể chủ động “chọn mặt gửi vàng”, thúc đẩy việc sử dụng một số stablecoin nhất định nhằm tối ưu hóa lợi ích chiến lược. Ông dẫn ví dụ stablecoin *USD1* do tổ chức tài chính World Liberty Financial – liên quan tới Tổng thống Trump – hậu thuẫn, và cho rằng việc đẩy mạnh sử dụng loại tài sản này có thể “đánh vào đồng thời các lợi ích chính trị và tài chính”, tạo ra đòn bẩy gây sức ép hoặc tranh thủ các nhóm lợi ích tại Mỹ.

bình luận: Nếu một stablecoin vừa gắn với đồng USD, vừa gắn với các nhân vật quyền lực tại Washington, việc nó được các quốc gia chịu trừng phạt như Iran hoặc các nhóm vũ trang sử dụng sẽ đặt ra bài toán khó cho nhà quản lý Mỹ: siết chặt có thể tự bắn vào chuỗi lợi ích trong nước, nhưng buông lỏng lại làm suy yếu cơ chế trừng phạt.

Trong khi đó, trên địa bàn Trung Đông, mối lo về một “*choke point* kép trên biển” ngày càng rõ nét. Lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn đã nhiều lần đe dọa mở rộng vùng tác chiến tại eo biển Bab el-Mandeb, tuyến hải vận then chốt nối Biển Đỏ với Vịnh Aden và Ấn Độ Dương. Nếu sau eo Hormuz, Bab el-Mandeb cũng rơi vào tình trạng bị kiểm soát chặt và áp dụng cơ chế phí lưu thông hoặc kiểm duyệt hàng hải dựa trên *“thanh toán tiền mã hóa”*, chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu và thị trường cước vận tải biển có thể phải đối mặt với cú sốc kép về chi phí và rủi ro an ninh.

Trong bức tranh tổng thể, động thái Iran thu *“phí lưu thông bằng Bitcoin(BTC)”* chỉ là phần nổi của tảng băng về việc mở rộng trật tự thương mại mới dựa trên *“tiền mã hóa”* để né tránh trừng phạt. Cơ chế thanh toán này hoạt động gần như hoàn toàn bên ngoài mạng lưới tài chính quốc tế truyền thống, làm suy yếu vai trò độc tôn của USD và hệ thống ngân hàng phương Tây trong các giao dịch dầu mỏ. Câu hỏi lớn hiện nay là mạng lưới thương mại dựa trên *Bitcoin(BTC)* và stablecoin sẽ phát triển nhanh đến đâu, và liệu các chính phủ phương Tây có thể xây dựng được khung kiểm soát hiệu quả trước khi mô hình này lan rộng sang các điểm nóng địa chính trị và các mặt hàng chiến lược khác.

bình luận: Nếu không kịp thời điều chỉnh cơ chế giám sát, *“tiền mã hóa”* có thể trở thành lớp hạ tầng ngầm mới của thương mại toàn cầu, nơi các lệnh trừng phạt tài chính truyền thống ngày càng mất tác dụng.