2,02 triệu rial/USD: Iran chao đảo vì trừng phạt Mỹ và khủng hoảng nhiên liệu

Đồng rial của Iran rớt xuống mức 2,02 triệu rial đổi 1 USD trên thị trường tự do, trong khi nhiều cây xăng ở Tehran đóng cửa và dòng xe xếp hàng dài chờ đổ nhiên liệu, giữa lúc Mỹ tiếp tục siết thêm các lệnh trừng phạt nhắm vào ngoại hối, nhiên liệu và cả tài sản số của nước này.

Theo hãng tin AP đưa tin ngày 24 tháng 8 (giờ địa phương), tỷ giá rial trên thị trường tự do giảm xuống 2,02 triệu rial/USD, trong khi tỷ giá chính thức của ngân hàng trung ương Iran vẫn neo quanh mức 1,5 triệu rial/USD. Tỷ giá thị trường tự do phản ánh sát hơn chi phí sinh hoạt thực tế, nên khoảng cách với tỷ giá chính thức càng lớn thì giá hàng nhập khẩu và gánh nặng chi tiêu của người dân càng tăng.

Theo số liệu của Trung tâm Thống kê Iran, lạm phát tính theo năm trong tháng 7 đạt 66%, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) so với cùng kỳ năm trước tăng 87,9%, còn giá thực phẩm tăng tới 128%. Chỉ riêng những con số thống kê chính thức này cũng cho thấy áp lực giá sinh hoạt tại Iran đã ở mức cực đoan.

Tình trạng thiếu nhiên liệu còn tác động trực tiếp đến đời sống người dân nhanh hơn cả biến động tỷ giá. Reza Sepahvand, người phát ngôn Ủy ban Năng lượng của Quốc hội Iran, cho biết sản lượng xăng trong nước hiện đạt khoảng 130 triệu lít mỗi ngày, trong khi nhu cầu tiêu thụ lên tới khoảng 137 triệu lít mỗi ngày. Theo con số này, Iran đang thiếu hụt khoảng 7 triệu lít xăng mỗi ngày.

Một quan chức cấp cao thuộc Văn phòng Tổng thống Iran trong cùng tháng lại đưa ra con số chênh lệch cung cầu khoảng 14 triệu lít mỗi ngày. Hai con số có sự khác biệt, nhưng đều cho thấy sản lượng trong nước không theo kịp nhu cầu tiêu thụ.

Tại Tehran, nhiều cây xăng cạn nhiên liệu buộc phải đóng cửa, kéo theo cảnh xe cộ xếp hàng ngày càng dài. Trên mạng xã hội của cộng đồng nói tiếng Ba Tư, hình ảnh và video về các cây xăng đóng cửa cùng dòng xe chờ đợi cũng lan truyền rộng rãi. Giới quan sát cho rằng việc nhập khẩu xăng bị siết chặt đã làm thu hẹp kênh bù đắp chênh lệch giữa sản xuất và tiêu thụ trong nước.

Nỗ lực tăng giá xăng lập tức vấp phải phản ứng chính trị. Chính quyền tỉnh Kerman từng đưa ra phương án bán phần xăng vượt hạn mức tháng với giá 872.000 rial mỗi lít, nhưng chỉ vài giờ sau đã phải dừng lại. Theo cơ chế hiện hành, mỗi xe được mua 60 lít đầu tiên trong tháng với giá 15.000 rial/lít, 50 lít tiếp theo giá 30.000 rial/lít, và sau khi hết hạn mức sẽ áp giá 50.000 rial/lít.

Ở Iran, giá nhiên liệu không đơn thuần là chi phí năng lượng mà còn tác động trực tiếp đến vật giá và tâm lý xã hội. Thông thường, khi giá xăng vốn được trợ giá tăng lên, chi phí vận chuyển và giá thực phẩm sẽ tăng theo, còn khi hạn mức phân phối bị cắt giảm thì nỗi lo về sinh kế cũng gia tăng.

Bộ Tài chính Mỹ cũng đang siết chặt thêm các kênh huy động tài chính đối ngoại của Iran. Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ, trong thông cáo ngày 7 tháng 8, cho biết cơ quan này trừng phạt 2 sàn giao dịch tài sản số cùng mạng lưới liên quan mà chính quyền Iran sử dụng để rửa tiền và duy trì khả năng tiếp cận hệ thống tài chính quốc tế.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent nói: "Dù là đô la, rial hay tiền mã hóa, Bộ Tài chính sẽ truy tìm và triệt phá các mạng lưới tài chính bất hợp pháp đang nâng đỡ chính quyền này". Bình luận cho thấy phạm vi trừng phạt của Mỹ đã mở rộng ra ngoài hệ thống tài chính truyền thống, chạm tới cả các kênh thanh toán và chuyển tài sản số.

Gói trừng phạt bổ sung công bố ngày 24 tháng 8 nhắm vào khoảng 60 pháp nhân và cá nhân có liên hệ với Iran, trong đó có các mạng lưới bị cáo buộc liên quan đến chương trình hạt nhân, tên lửa, hoạt động không gian mạng và vận chuyển dầu thô. Ông Bessent cũng kêu gọi các quốc gia và doanh nghiệp đang giao dịch với Iran cắt đứt quan hệ tài chính với nước này.

Trọng tâm sức ép trừng phạt của Mỹ hiện không nằm ở việc rial mất giá có kéo theo biến động giá tiền mã hóa hay không, mà ở phạm vi kiểm soát tài chính và hàng hải sẽ được mở rộng đến đâu.

Trong vụ việc lần này, kênh tài sản số cũng được nhìn nhận chủ yếu ở góc độ ngăn chặn né tránh trừng phạt và chặn dòng chuyển tiền, hơn là góc độ dự báo giá.

Phản ứng của thị trường dầu mỏ khá hạn chế. Theo Reuters, sau khi lệnh trừng phạt được công bố, giá dầu Brent giảm 2,35%, đóng cửa ở mức 92,17 USD một thùng, còn giá dầu WTI giảm 2,35%, đóng cửa ở mức 85,01 USD một thùng. Pavel Molchanov, chuyên gia phân tích chiến lược đầu tư tại Raymond James, nhận định rằng thông tin lần này không có nhiều điểm mới so với những gì thị trường đã biết trước đó.

Trung Quốc đã lên tiếng phản đối sức ép bổ sung từ Mỹ. Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố sẽ bảo vệ các quyền và lợi ích chính đáng của nước này. Mỹ hiện đang nhắm đồng thời vào các kênh dầu mỏ, tài chính và tài sản số của Iran, nhưng hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào mức độ thực thi và phản ứng của các đối tác thương mại lớn.