440,9kg uranium làm giàu 60%: Mỹ - châu Âu thúc IAEA báo cáo hạt nhân Iran lên Hội đồng Bảo an

Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cho biết Iran đang sở hữu 440,9kg uranium được làm giàu tới mức 60%, trong khi khoảng trống kiểm chứng chương trình hạt nhân của nước này ngày càng lan rộng ra bàn nghị sự của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Mỹ, Anh, Pháp và Đức đang thúc đẩy một nghị quyết tại Hội đồng Thống đốc IAEA để báo cáo vấn đề Iran lên Hội đồng Bảo an.

Theo Reuters đưa tin, Mỹ cùng ba nước châu Âu đang chuẩn bị một dự thảo nghị quyết để trình lên Hội đồng Thống đốc IAEA trong tuần tới, với nội dung báo cáo vấn đề Iran lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Dự thảo yêu cầu Iran khẩn cấp khắc phục tình trạng không tuân thủ hiệp định thanh sát, đồng thời yêu cầu Tổng giám đốc IAEA thực hiện các biện pháp cần thiết để có thể đảm bảo tính chính xác và đầy đủ trong bản khai báo hạt nhân của Iran.

Dự thảo hiện chưa được trình chính thức và các bên vẫn đang đàm phán câu chữ. Tuy nhiên, việc Mỹ và ba nước châu Âu cùng hành động cho thấy hồ sơ hạt nhân Iran đang dịch chuyển từ một vấn đề kiểm chứng kỹ thuật của IAEA sang một mặt trận ngoại giao tại Liên Hợp Quốc.

Trọng tâm tranh cãi nằm ở quyền tiếp cận của IAEA. Trong báo cáo gửi các nước thành viên gần đây, cơ quan này nêu tình trạng thiếu thông tin và bị hạn chế tiếp cận vật liệu, cơ sở hạt nhân của Iran là một mối lo về phổ biến vũ khí hạt nhân.

Rafael Grossi (Rafael Grossi), Tổng giám đốc IAEA, cho biết trong báo cáo rằng Iran cần cho phép đoàn thanh sát quay trở lại “khẩn cấp nhất có thể”. Phát biểu này nhắm thẳng vào thực trạng quy trình kiểm chứng vị trí và tình trạng hiện tại của vật liệu hạt nhân đã bị gián đoạn.

AP dẫn báo cáo của IAEA cho biết Iran hiện nắm giữ 440,9kg uranium được làm giàu tới mức tối đa 60%. Uranium làm giàu 60% được đánh giá là gần đạt cấp độ chế tạo vũ khí, dù Iran luôn khẳng định chương trình hạt nhân của mình chỉ phục vụ mục đích hòa bình.

Vấn đề cốt lõi ở đây không phải là kết luận Iran đã sở hữu vũ khí hạt nhân hay chưa. Điều đang được đặt ra là việc IAEA không thể kiểm chứng vị trí và tình trạng hiện tại của lượng vật liệu hạt nhân đã khai báo, và đó chính là khoảng trống trong hệ thống không phổ biến vũ khí hạt nhân toàn cầu.

Hiệp định thanh sát là cơ chế buộc vật liệu hạt nhân phải được khai báo và chịu thanh sát để không bị chuyển sang mục đích quân sự. Thông thường, IAEA đối chiếu dữ liệu khai báo với việc tiếp cận thực địa và dữ liệu từ thiết bị giám sát để theo dõi dòng chảy của vật liệu hạt nhân.

Nghị quyết lần này là bước tiếp theo của nghị quyết ngày 12 tháng 6 năm 2025, khi Hội đồng Thống đốc IAEA từng chỉ ra việc Iran không tuân thủ nghĩa vụ không phổ biến vũ khí hạt nhân. Khi đó, Hội đồng Thống đốc cho rằng Iran đã không hợp tác đầy đủ trong việc điều tra dấu vết uranium được phát hiện tại các địa điểm chưa khai báo.

Sau đó, xung đột quân sự quanh các cơ sở hạt nhân của Iran cùng các hạn chế thanh sát liên tiếp xảy ra khiến tính liên tục về thông tin (continuity of knowledge) của IAEA càng suy yếu. Khái niệm này chỉ khả năng theo dõi liên tục vị trí và tình trạng vật liệu hạt nhân mà không bị gián đoạn thanh sát.

Với độc giả quan tâm đến thị trường tài sản số, vấn đề này nằm ở điểm giao giữa căng thẳng Trung Đông, tuyến vận tải năng lượng và tâm lý với tài sản rủi ro. TokenPost trước đó từng đề cập sự khác biệt giữa lập trường của Tổng thống Trump về việc không để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân và các ghi nhận công khai.

Nếu hồ sơ hạt nhân Iran được chuyển sang chương trình nghị sự của Hội đồng Bảo an, cách diễn giải địa chính trị đối với thị trường dầu mỏ và vận tải biển cũng có thể trở nên phức tạp hơn. Tuy nhiên, giai đoạn được xác nhận hiện tại chỉ dừng ở việc thúc đẩy nghị quyết tại Hội đồng Thống đốc IAEA, còn các biện pháp trừng phạt hay hành động cụ thể của Hội đồng Bảo an sẽ phụ thuộc vào thủ tục riêng và lập trường của từng nước thành viên.