BIS cảnh báo ví tự quản lý tiền mã hóa có thể trở thành mắt xích yếu mới trong hệ thống AML toàn cầu

Theo *BIS* đưa tin ngày 11 tháng 3 (giờ địa phương), cơ quan này cảnh báo *tự quản lý ví tiền mã hóa* (*self-custody wallet*) có thể trở thành mắt xích yếu mới trong hệ thống *chống rửa tiền (AML)* toàn cầu, khi dòng tiền phi pháp ngày càng dịch chuyển khỏi các kênh tài chính truyền thống bị siết chặt sang những khu vực ít bị giám sát hơn.

Theo báo cáo mới công bố, *Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS)* nhận định *ví tự quản lý* – nơi người dùng tự nắm giữ khóa riêng, không thông qua trung gian – đang nổi lên như một điểm mù trong giám sát dòng tiền bất hợp pháp. Khác với các sàn giao dịch hay dịch vụ ví lưu ký tập trung, mô hình này không có trung gian thực hiện *KYC*, theo dõi giao dịch hay báo cáo giao dịch đáng ngờ, khiến cơ quan chức năng khó áp dụng đầy đủ các chuẩn *AML/CFT* hiện hành.

Báo cáo mô tả *ví tự quản lý* là loại ví cho phép người dùng kiểm soát hoàn toàn tài sản, còn việc xác thực giao dịch được thực hiện trên các *blockchain công khai không cần cấp phép*. Không có tổ chức chịu trách nhiệm quản lý tài khoản hay giám sát giao dịch, nên nếu thiếu cơ chế pháp lý bổ sung, các giao dịch qua ví này có thể trở thành một trong những phương thức thanh toán có xác suất bị phát hiện và xử lý thấp nhất trong hệ thống tài chính số.

*bình luận* Chính vì không có “điểm tỳ” là trung gian tài chính, ví tự quản lý vừa thể hiện đúng tinh thần phi tập trung của tiền mã hóa, vừa trở thành thách thức lớn với các mô hình quản lý tuân thủ vốn dựa vào tổ chức trung gian.

BIS đồng thời so sánh *tiền mã hóa tự quản lý* với *tiền mặt*, cho rằng về mặt thực tiễn, chúng thậm chí có thể hấp dẫn tội phạm hơn. Tiền mặt tuy khó giám sát ở cấp giao dịch nhỏ, nhưng luôn chịu ràng buộc bởi yếu tố vật lý: bảo quản, vận chuyển số lượng lớn phải đối mặt với rủi ro an ninh, chi phí, khối lượng và không gian. Ngược lại, tài sản số trong *ví tự quản lý* có thể được di chuyển xuyên biên giới trong thời gian ngắn, với quy mô giá trị rất lớn, mà không cần hạ tầng vật lý tương ứng.

Trong báo cáo, BIS nhấn mạnh rủi ro của hiện tượng “*hiệu ứng tấm nệm nước* (*waterbed effect*)” trong *quy định tài chính*. Khi một kênh thanh toán bị siết chặt, dòng tiền sẽ tìm đến những kênh khác có xác suất bị phát hiện thấp hơn, tạo ra *“chênh lệch giám sát”* giữa các phương thức thanh toán. Nếu khoảng cách này tiếp tục mở rộng, hiệu quả tổng thể của hệ thống *chống rửa tiền và chống tài trợ khủng bố (AML/CFT)* sẽ suy giảm đáng kể.

BIS chỉ ra, vấn đề không nằm ở bản thân *ví tự quản lý* mà ở *bất cân xứng trong quy định*: khi các kênh được quản lý chặt chẽ (như ngân hàng, sàn giao dịch tập trung) trở nên “đắt đỏ” về mặt tuân thủ, dòng tiền bất hợp pháp có động lực mạnh để dịch chuyển sang các kênh ít bị kiểm soát hơn – trong đó có ví tự quản lý.

Theo phân tích của BIS, Liên minh châu Âu (EU) là ví dụ điển hình cho cấu trúc “lệch” này. Những năm gần đây, EU xây dựng khung quy định AML mạnh tay với các *nhà cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa (CASP)* như sàn giao dịch, nhà cung cấp *ví lưu ký (hosted wallet)*. Các đơn vị này phải tuân thủ *Travel Rule*, giám sát giao dịch, thực hiện KYC chặt chẽ, đồng thời một số dịch vụ ví tập trung có yếu tố ẩn danh dần bị đẩy ra ngoài khu vực pháp lý.

Ngược lại, *ví tự quản lý* trong EU hiện chỉ bị “đụng” đến một cách gián tiếp: quy định chủ yếu áp lên phía *CASP* khi giao dịch diễn ra giữa ví tự quản lý và một tổ chức được cấp phép. Bản thân người dùng ví tự quản lý không chịu các nghĩa vụ tương đương về định danh, giới hạn giao dịch, hay báo cáo.

Sự chênh lệch này thể hiện rõ qua phép so sánh với *tiền mặt*: trong phạm vi EU, giao dịch tiền mặt bị giới hạn ở mức 10.000 euro, trong khi *ví tiền mã hóa tự quản lý* không có giới hạn tương tự về quy mô giao dịch hay số dư nắm giữ. BIS cảnh báo, đây chính là khoảng trống có thể khuyến khích các tác nhân xấu chuyển từ sử dụng tiền mặt sang dùng *ví tự quản lý* để che giấu dòng tiền.

*bình luận* Về mặt chính sách, BIS đang phát đi tín hiệu rằng các nhà làm luật sẽ phải sớm đối diện bài toán cân bằng: bảo vệ quyền tự do tài chính và quyền riêng tư của người dùng *ví tự quản lý*, nhưng vẫn ngăn chặn việc các ví này trở thành “két sắt số” cho dòng tiền bất hợp pháp.

Tại thời điểm bài viết, tổng vốn hóa thị trường *tiền mã hóa* toàn cầu đang ở quanh ngưỡng 2.370 tỷ USD, tương đương khoảng 3.480 nghìn tỷ đồng. Trong bối cảnh quy mô thị trường tăng nhanh, phân tích của *BIS* được xem là lời nhắc nhở rằng *tự quản lý ví tiền mã hóa* sẽ sớm trở thành một trong những chủ đề trọng tâm trong các cuộc thảo luận chính sách tài chính toàn cầu về *chống rửa tiền (AML)* và *quản lý tài sản số* trong thời gian tới.