‘Ảo giác dư luận’: Thuật toán mạng xã hội đang bóp méo thực tại và cảm xúc của chúng ta như thế nào?

Online, những gì chúng ta nhìn thấy qua bình luận và phản ứng thường được hiểu như *“dư luận”*, nhưng một số chuyên gia cảnh báo: đây thực chất chỉ là tiếng nói của một nhóm người có điều kiện, thời gian và xu hướng nhất định – không phải tấm gương trung lập phản chiếu toàn xã hội. Trong bối cảnh mạng xã hội do *thuật toán* kiểm soát thứ tự hiển thị nội dung, cùng một bài viết nhưng mỗi người lại được “xây” cho một phiên bản *thực tại* khác nhau. Vì thế, coi không gian số như bản sao thu nhỏ của đời sống xã hội có thể dẫn đến những ngộ nhận nguy hiểm.

Theo một cuộc trao đổi trên podcast The Jordan Harbinger Show được phát sóng ngày 24 (giờ địa phương), nhà sản xuất kiêm đồng dẫn chương trình Gabriel Mizrahi cho rằng phần bình luận trên internet từ lâu đã không còn là *diễn đàn trung lập*, mà bị lệch về phía một số nhóm nhân khẩu cụ thể. Ông nhấn mạnh cơ cấu người tham gia bình luận vốn dĩ đã mất cân bằng, trong đó nhóm “nam giới đang thất nghiệp” xuất hiện với tỷ lệ rất cao so với các nhóm khác.

Trong bối cảnh đó, số lượng bình luận hay lượng *“thích”* không còn là thước đo đáng tin cậy cho *đa số ý kiến*. Khi một nhóm nhỏ nhưng ồn ào chiếm sóng, nó dễ được hiểu nhầm là *“tiếng nói đại diện”* cho cộng đồng. Từ đó, người dùng vội vàng kết luận rằng *xã hội ngoài đời* cũng đang nghĩ giống như những gì mình thấy trên màn hình. Ông Mizrahi cho rằng, khi đọc tranh luận trên mạng, câu hỏi *“ai đang nói?”* quan trọng không kém nội dung *“họ nói gì”*.

Ở góc độ khác, ông chỉ ra rằng bình luận trên mạng xã hội không đơn giản là kết quả của một diễn đàn tranh luận tự do, mà là sản phẩm trực tiếp của *thiết kế nền tảng*. Đa số nội dung mà chúng ta nhìn thấy ngày nay là do *thuật toán* lựa chọn và sắp xếp. Cùng một bài đăng, nhưng căn cứ vào khuynh hướng người dùng, thời gian dừng lại trên mỗi nội dung, lịch sử tương tác… hệ thống sẽ hiển thị những cụm bình luận rất khác nhau. Hệ quả là mỗi người sống trong một *“khí quyển dư luận”* riêng, với tông màu và không khí có thể trái ngược hoàn toàn.

*bình luận* Đây là cơ chế dẫn đến *ảo giác về dư luận*: người dùng được cung cấp một phiên bản “đã biên tập” của ý kiến công chúng, nhưng lại tin đó là bức tranh đầy đủ.

Vấn đề nằm ở chỗ, quá trình *sàng lọc và xếp hàng* này dễ bị hiểu nhầm thành “ý chí chung” của cộng đồng. Theo ông Mizrahi, người dùng cần ý thức rõ cả về *nguồn thông tin* lẫn những *lực ẩn* đang cấu thành nó. Nói cách khác, thay vì xem bình luận trên mạng xã hội như *“mặt cắt của hiện thực”*, người đọc nên tự hỏi: những dòng này được lựa chọn, nhấn mạnh và xuất hiện theo cơ chế nào? Chỉ khi giữ khoảng cách phê phán đó, chúng ta mới bớt bị dẫn dắt bởi dư luận đã được *thuật toán* định hình.

Tách khỏi chuyện tranh luận trực tuyến, ông Mizrahi cũng cho rằng trong gia đình, cách nói về các chủ đề nhạy cảm với trẻ em không thể có một “hướng dẫn chung cho mọi trường hợp”. Theo ông, thay vì chỉ nhìn vào *độ tuổi*, cha mẹ nên cân nhắc *giai đoạn phát triển* và mức độ trưởng thành cảm xúc của từng đứa trẻ. “Một em 16 tuổi vẫn có thể bị choáng ngợp, trong khi có em 10 tuổi đã đủ sẵn sàng”, ông lấy ví dụ.

Trong khung nhìn này, điều quan trọng không phải là *tránh cho trẻ có cảm xúc khó chịu*, mà là giúp trẻ học cách *xử lý những cảm xúc đó* khi chúng xuất hiện. Ông nhấn mạnh: hướng giáo dục phù hợp là dạy trẻ quản lý cảm xúc khi nó trỗi dậy, hơn là cố gắng loại bỏ mọi tác nhân gây cảm xúc. Quan điểm này một lần nữa khẳng định vai trò của *giáo dục cảm xúc* như nền tảng cho sự phát triển lành mạnh và giao tiếp hiệu quả trong gia đình.

Ông Mizrahi cũng phân biệt rõ ràng giữa việc *thành thật với trẻ* và *kể hết mọi chuyện* cho trẻ. Theo ông, *“sự chân thành”* không thể lấn át yêu cầu về *sự tinh tế và nhạy cảm*. Nói cách khác, chân thành không đồng nghĩa với việc phải phơi bày toàn bộ sự thật, bất kể trẻ có thể tiếp nhận đến đâu. Với các chủ đề nhạy cảm, điều then chốt không phải là *lượng thông tin* mà là *cách truyền đạt*: người lớn cần căn chỉnh nội dung với khả năng hiểu và sức chịu đựng của trẻ, cung cấp những gì cần thiết để trẻ định hình bức tranh, nhưng tránh sa vào chi tiết thừa hoặc bối cảnh quá nặng nề. Đây là cách tiếp cận có thể coi như một dạng *“thành thật theo từng nấc”*.

Trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật, ông lý giải vì sao *phản hồi* thường gây ra phản ứng cảm xúc rất mạnh. Bản thân ông từng thừa nhận mình gắn *việc viết lách* với *bản thân* một cách quá chặt, nên mỗi ý kiến biên tập đều trở nên vô cùng đau đớn. Khi người sáng tạo đặt nhiều ý nghĩa cá nhân và lòng tự trọng vào sản phẩm của họ, mọi lời phê bình dễ bị cảm nhận như một đòn tấn công vào chính con người mình. Hiểu được cơ chế này giúp cả hai phía điều chỉnh: người góp ý có thể chọn từ ngữ cẩn trọng, nhắm vào tác phẩm thay vì con người; còn người nhận góp ý có thể tập luyện tách bạch giữa cảm xúc cá nhân và giá trị chuyên môn của công việc.

*bình luận* Dù xuất phát từ ba bối cảnh tưởng chừng rất khác nhau – *bình luận trực tuyến bị lệch*, *thuật toán định hình dư luận*, và *những vết thương cảm xúc trong giao tiếp gia đình hay sáng tạo* – tất cả đều gặp nhau ở một điểm chung: những gì *nhìn thấy* hiếm khi là toàn bộ câu chuyện.

Dư luận trên màn hình là sản phẩm của *chọn lọc* và *khuếch đại*. Cảm xúc của trẻ hay của người sáng tạo cũng được định hình bởi môi trường và cách người khác phản hồi. Nhận thức của mỗi cá nhân vì thế luôn bị chi phối mạnh mẽ bởi *bối cảnh tâm lý* và *khung công nghệ* bao quanh thông tin mà họ tiếp nhận. Trong không gian số, hay trong phòng khách và phòng làm việc, điều cuối cùng vẫn được nhấn mạnh là năng lực *tư duy phản biện* và khả năng *xử lý cảm xúc* – hai yếu tố ngày càng trở nên thiết yếu để con người không bị cuốn trôi bởi những ảo ảnh của thực tại được biên tập sẵn.