Đồng sáng lập Zcash(ZEC): Tiền mã hóa có nguy cơ lặp lại sai lầm của Linux nếu bỏ quên người dùng

Zcash(ZEC) đồng sáng lập cảnh báo: tiền mã hóa có thể đi vào “vết xe đổ của Linux” nếu không tập trung vào người dùng

**Tiền mã hóa** được sinh ra với lý tưởng về một thế giới phi tập trung, trao lại quyền kiểm soát cho cá nhân. Tuy nhiên, theo nhà sáng lập Zcash(ZEC), ông Zooko Wilcox, điều này đang ngày càng bị xói mòn khi các “ông lớn” công nghệ dần chiếm lĩnh hệ sinh thái. Trong một cuộc phỏng vấn gần đây, ông cảnh báo rằng tiền mã hóa có thể đi vào “vết xe đổ của Linux” – trở thành công cụ phục vụ doanh nghiệp, thay vì thúc đẩy tự do cá nhân.

Theo thông tin được CoinDesk đưa tin ngày 20 tháng 1 năm 2024 (giờ địa phương), ông Zooko Wilcox hiện đang giữ vai trò giám đốc sản phẩm tại Shielded Labs – một tổ chức nghiên cứu về công nghệ bảo vệ quyền riêng tư. Với hơn 20 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực bảo mật thông tin, từng phát triển hệ thống lưu trữ phân tán Tahoe-LAFS và giới thiệu mô hình "Tam giác Zooko", ông là một trong những tiếng nói có sức nặng trong cộng đồng cypherpunk.

“Tiền mã hóa có thể trở thành công cụ tối ưu hóa chi phí cho các tập đoàn lớn”

Ông Zooko cảnh báo rằng trong tương lai gần, chỉ còn một số công ty lớn sử dụng **blockchain** cho các mục đích như giảm chi phí vận hành, còn hơn 99,9% người còn lại sẽ không nhận được bất kỳ giá trị hay quyền lợi nào – đúng như những gì từng xảy ra với Linux. Theo ông, “Linux phát triển mạnh trong hệ thống máy chủ doanh nghiệp, nhưng chưa từng trao quyền thật sự cho người dùng cuối”.

Bình luận: Nhận định này phản ánh nỗi lo ngại về việc công nghệ phi tập trung đang đi ngược lại chính lý tưởng ban đầu của nó – một bài học đáng suy ngẫm trong bối cảnh Web3 bắt đầu thu hút dòng vốn lớn từ các công ty công nghệ truyền thống.

Đóng góp của tiền mã hóa vào phát triển công nghệ Zero-Knowledge Proof (ZKP)

Ông Zooko thừa nhận rằng nguồn vốn từ **tiền mã hóa** đã giúp các công nghệ quan trọng như zero-knowledge proof (ZKP) đạt được các bước tiến thần tốc. “Nếu không có Zcash(ZEC), rất có thể toàn bộ công nghệ này đã mắc kẹt trong phòng thí nghiệm,” ông chia sẻ.

Tuy nhiên, chỉ riêng đổi mới công nghệ là chưa đủ. Ông nhấn mạnh: “Dù công nghệ tốt đến đâu, nếu không có ít nhất 100 triệu người sử dụng, nó cũng không thể tạo ra tác động xã hội đáng kể.” Điều giữ vai trò quyết định không phải thuật toán – mà là sự trải nghiệm của người dùng.

UX phải đi trước công nghệ

Theo ông Zooko, vấn đề trải nghiệm người dùng (UX) là rào cản lớn nhất ngăn cản tiền mã hóa đến với công chúng. Ông phản bác cách tiếp cận theo kiểu “chúng tôi làm công cụ cho chúng tôi trước, sau đó những người khác sẽ học cách dùng” – một triết lý phổ biến trong cộng đồng cypherpunk giai đoạn đầu. Thay vào đó, ông đưa ra ví dụ về ứng dụng nhắn tin Signal, nơi mà UX đóng vai trò trung tâm, cho thấy hiệu quả của tư duy thiết kế lấy người dùng làm gốc.

Ông còn chỉ ra một sai lầm phổ biến: nhiều người dùng **tiền mã hóa** thường xuyên sử dụng Telegram, nhưng lại không nhận thức được rằng dữ liệu và quyền kiểm soát nằm trong tay công ty điều hành – chứ không phải mạng lưới phân quyền. “Nếu bạn tham gia nhóm Telegram mà không hiểu rằng mình đang phụ thuộc vào người điều hành, thì UX đó là không trung thực”, ông khẳng định.

Tương lai UX sẽ chuyển sang nền tảng AI và tương tác giọng nói

Với sự phát triển của AI, ông Zooko tin rằng thời đại người dùng phổ thông có thể đơn giản "nói chuyện" để điều khiển hệ thống phức tạp không còn xa. “Tầm 2026–2027, người dùng có thể nói với AI: ‘Cài đặt Linux và cấu hình giúp tôi,’ và hệ thống sẽ tự động xử lý” – ông nhận định.

Tuy nhiên, ông cũng tỏ ra lo ngại trước xu hướng kiểm duyệt nội dung của các nền tảng AI. “Ngay cả khi người dùng không yêu cầu, một số mô hình như ChatGPT sẽ tự động loại bỏ các chủ đề liên quan đến **tiền mã hóa** hoặc số điện thoại ảo”, ông cảnh báo.

Tránh lặp lại lỗi hệ sinh thái Web2: đừng để AI lệ thuộc vào quảng cáo

Zooko cho rằng bài học đau lòng từ giai đoạn đầu của Internet – nơi các nền tảng phụ thuộc hoàn toàn vào doanh thu quảng cáo – đang có nguy cơ lặp lại với AI. “Cấu trúc kinh doanh của Google cũng chủ yếu dựa vào việc khai thác giá trị người dùng,” ông nói. Nếu AI không thoát khỏi mô hình này, rất có thể sẽ đi vào vết xe đổ tương tự.

Một hướng đi khác: kết hợp **tiền mã hóa** để xây dựng mô hình kinh doanh dựa trên nhu cầu thật của người dùng. Theo ông, điều này sẽ xây dựng hệ sinh thái bền vững và lành mạnh hơn: “Nếu doanh thu được tạo ra từ giá trị mà người dùng nhận được – chứ không phải từ việc theo dõi họ – thì có thể tạo ra chu kỳ phát triển tích cực.”

Zcash(ZEC): Ví dụ về mô hình tự vận hành bền vững

Gần đây, giá Zcash(ZEC) tăng gấp 7 lần, giúp tạo ra hơn 200 triệu USD (~2.907 tỷ VND) cho quỹ phát triển (dev fund). Trong 4 năm tới, 20% tổng lượng phát hành token sẽ được phân bổ thông qua hệ thống hội đồng và bỏ phiếu on-chain – một nỗ lực nhằm thực hiện cơ chế quản trị công bằng và minh bạch.

Zooko cho biết: “Zcash tồn tại được đến hôm nay là nhờ mô hình này. Dù không hoàn hảo, nhưng nó là ví dụ thành công về thực nghiệm quản trị nằm ngoài khuôn khổ ‘dân chủ hình thức’.”

Dân chủ theo nghĩa thực chất chính là để cộng đồng định hướng tương lai.

Không có số đông – không có thay đổi thực sự

Kết luận, ông Zooko cho rằng tầm ảnh hưởng xã hội của **tiền mã hóa** phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng tiếp cận với công chúng. Không thể thay đổi thế giới chỉ dựa vào triết lý hay công nghệ – điều quan trọng là phải khiến hàng triệu người sử dụng. “Muốn hiện thực hóa tầm nhìn cypherpunk trong lĩnh vực **DeFi**, AI phi tập trung, truyền thông bảo mật hay nền tảng lưu trữ – mọi nền tảng đều phải phát triển UX thân thiện với người dùng,” ông khẳng định.

Bình luận: Như lời ông Zooko nhấn mạnh, tương lai của **tiền mã hóa** không nằm trong tay các thuật toán phức tạp – mà nằm ở trải nghiệm đơn giản, dễ hiểu và dễ sử dụng cho đại đa số. Đây mới là mảnh ghép còn thiếu để công nghệ này thực sự đi vào cuộc sống.