Chỉ 1% giao thức tiền mã hóa công khai hợp đồng tạo lập thị trường, Novora cảnh báo khoảng trống minh bạch nghiêm trọng

Theo Cointelegraph đưa tin ngày 13 (giờ địa phương), một báo cáo mới của công ty tư vấn tiền mã hóa Novora cho thấy trong hơn 150 **“giao thức tiền mã hóa”** hàng đầu được khảo sát, chỉ chưa tới 1% công khai điều khoản hợp đồng với bên **“tạo lập thị trường (market maker)”**. Điều này làm dấy lên lo ngại về **“tính minh bạch”** trong cách hình thành thanh khoản và giá token, vốn là nền tảng cho niềm tin của nhà đầu tư.

Nguồn tin cho biết, Novora đã phân tích hơn 150 giao thức thuộc nhiều mảng khác nhau như sàn giao dịch phi tập trung (DEX), nền tảng cho vay, sản phẩm phái sinh vô thời hạn, các mạng Layer1, Layer2, cầu nối (bridge) và token của sàn tập trung. Danh sách này bao phủ các dự án có **“giá trị pha loãng hoàn toàn”** (Fully Diluted Valuation – FDV) từ khoảng 40 triệu USD đến 4,5 tỷ USD, nhưng phần lớn trong số đó đều “im lặng” về các thỏa thuận tạo lập thị trường – dù đây là yếu tố then chốt quyết định chiều sâu sổ lệnh và biến động giá.

Theo báo cáo của Novora, nền tảng thanh khoản phi tập trung Meteora là dự án duy nhất công khai chi tiết hợp đồng tạo lập thị trường. Meteora đã mô tả rõ cấu trúc hợp đồng trong “báo cáo thường niên năm 2025 dành cho người nắm giữ token”, bao gồm cách phân bổ token, điều kiện sử dụng và khung thời gian. Novora cho biết họ đã đối chiếu tài liệu công khai của các dự án với dữ liệu từ Artemis, Token Terminal, Dune, DefiLlama, Blockworks Research… để đánh giá mức độ **“minh bạch”**. Kết quả, ngoài Meteora, phần còn lại của thị trường hầu như không cung cấp thông tin về mối quan hệ với các đơn vị tạo lập thị trường, khiến nhà đầu tư khó đánh giá rủi ro thanh khoản và khả năng thao túng giá.

Người sáng lập Novora, Connor King, nhận định trên mạng xã hội X rằng đây là “khoảng trống **minh bạch** quan trọng nhất của ngành”. Ông nhấn mạnh trong tài chính truyền thống, các hợp đồng có ảnh hưởng lớn đến thanh khoản và giá tài sản thường được công khai ở mức độ nhất định, trong khi ở tiền mã hóa, “hầu hết các bên tham gia thị trường đều phải ra quyết định mà không biết gì về những hợp đồng then chốt đang chi phối dòng token”.

Báo cáo cũng chỉ ra một nghịch lý khác: khoảng 91% giao thức được khảo sát đang tạo ra **“doanh thu có thể truy vết trên chuỗi”**, nhưng chỉ 18% cung cấp cập nhật định kỳ theo quý, và chỉ 8% phát hành **“báo cáo cho người nắm giữ token”**. Điều này cho thấy dữ liệu thô tuy có sẵn trên chuỗi và qua các nền tảng phân tích, nhưng rất ít dự án chủ động tổng hợp và chuyển hóa thành tài liệu minh bạch, có cấu trúc dành cho nhà đầu tư.

Trong khi đó, các hạ tầng dữ liệu bên thứ ba đã phát triển khá đầy đủ với độ phủ hơn 85% đối với những giao thức chính, giúp việc truy cập dữ liệu cơ bản dễ dàng hơn. Tuy vậy, thói quen chuyển dữ liệu này thành dạng “công bố thông tin chính thức” vẫn còn rất yếu. Đáng chú ý, các sản phẩm vô thời hạn và DEX thường có mức **minh bạch** tốt hơn về số liệu và báo cáo, trong khi các dự án Layer1 và hạ tầng – dù có vốn hóa lớn hơn – lại tụt hậu về công bố thông tin cho cộng đồng.

Hợp đồng tạo lập thị trường vốn được thiết kế để cải thiện **“thanh khoản token”**, thu hẹp chênh lệch giá mua – bán và giảm sốc thanh khoản. Tuy nhiên, khi cấu trúc hợp đồng thiếu **“minh bạch”**, nó có thể trở thành nguồn rủi ro lớn. Một mô hình thường bị chỉ trích là “mô hình cho vay token”, trong đó dự án cho market maker vay một lượng lớn token để sử dụng cho việc cung cấp thanh khoản và giao dịch. Khi các điều khoản này gắn với điều kiện niêm yết trên sàn, market maker có động lực xả lượng token được vay ra thị trường, tạo áp lực bán mạnh và kéo giá giảm, trong khi nhà đầu tư nhỏ lẻ không hề biết những rủi ro đang treo lơ lửng trên đầu mình.

Cơ quan quản lý Mỹ như Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) trước đây cũng đã từng xử phạt một số đơn vị tạo lập thị trường trong lĩnh vực tiền mã hóa với cáo buộc thao túng giá. Điều đó cho thấy, bản chất của hoạt động **“tạo lập thị trường”** luôn đi kèm nguy cơ xung đột lợi ích nếu không có cơ chế kiểm soát và công bố thông tin rõ ràng.

Kết quả nghiên cứu của Novora làm nổi bật thực tế rằng các hợp đồng then chốt quyết định khối lượng giao dịch và quá trình hình thành giá trên thị trường tiền mã hóa hiện vẫn bị che phủ bởi “bức màn” thiếu **minh bạch**. Khi quy mô thị trường tiếp tục mở rộng, áp lực đối với các dự án trong việc thiết lập cơ chế **“công bố thông tin chuẩn hóa”**, giảm bất cân xứng thông tin giữa đội ngũ phát triển, market maker và nhà đầu tư cá nhân sẽ ngày càng lớn.

bình luận: Với việc chỉ khoảng 1% giao thức công khai hợp đồng tạo lập thị trường, nhà đầu tư đang phải đánh cược trong một môi trường mà quy tắc cuộc chơi phần lớn bị ẩn giấu. Nếu xu hướng **“tăng trưởng vốn hóa”** tiếp tục trong khi mức độ **“minh bạch hợp đồng”** không được cải thiện, rủi ro sốc thanh khoản, bán tháo bất ngờ và cáo buộc thao túng giá rất có thể sẽ trở thành “chuẩn mới” của thị trường, thay vì là ngoại lệ.