AI có thể tạo thêm việc làm dài hạn, nhưng sa thải hàng loạt có thể đến trước: Cảnh báo của Raimondo

AI có thể tạo thêm việc làm trong dài hạn, nhưng hàng loạt vụ sa thải và thất nghiệp có thể xảy ra trước nếu doanh nghiệp và chính phủ chậm chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi.

Gina Raimondo, cựu Bộ trưởng Thương mại Mỹ, nói trong cuộc phỏng vấn trên podcast của CNBC vào cuối tháng 8 năm 2026 rằng AI sẽ tạo ra nhiều việc làm hơn trong dài hạn. Tuy nhiên, bà cảnh báo hàng chục triệu người Mỹ có thể mất việc hoặc rơi vào tình trạng thiếu việc làm nếu doanh nghiệp và chính phủ không xây dựng kế hoạch chuyển đổi.

Điều Raimondo lo ngại không phải là tác động cuối cùng của AI đối với việc làm, mà là khoảng cách giữa tốc độ ứng dụng công nghệ và tiến độ hoàn thiện chính sách. Bà đưa ra kịch bản giả định rằng tỷ lệ thất nghiệp có thể tăng lên 10-11% trong vòng 3-4 năm, trong khi tỷ lệ này ở nhóm thanh niên có thể lên tới 20%.

Đây không phải số liệu thống kê thực tế mà là dự báo dựa trên giả định của Raimondo. Bà cho rằng cú sốc việc làm diễn ra quá nhanh có thể dẫn đến bất ổn xã hội và các biện pháp siết chặt quy định.

Raimondo cũng cho rằng cơ cấu hiện nay có thể làm tăng động lực cắt giảm nhân sự, khi doanh nghiệp phải chi trả chi phí lao động và thuế lương, còn các tác nhân AI không chịu những khoản chi phí tương tự. Theo bà, cần triển khai đào tạo lại, hỗ trợ tiền lương, bảo hiểm thất nghiệp, hỗ trợ thôi việc và cải tổ hệ thống đánh thuế lao động.

Raimondo đang tìm kiếm giải pháp thông qua RAISE US, tổ chức phi lợi nhuận do bà thành lập cùng Eric Holcomb, cựu Thống đốc bang Indiana. Khi ra mắt ngày 25 tháng 6, RAISE US cho biết tổ chức này sẽ hợp tác với các bang Arkansas, Connecticut, Maryland và Utah để thử nghiệm mô hình đào tạo lại, bố trí lại lao động và hỗ trợ chuyển đổi việc làm.

RAISE US đặt mục tiêu để doanh nghiệp, chính quyền bang và các cơ sở giáo dục cùng xây dựng giải pháp duy trì việc làm và kết nối người lao động với việc làm mới. Mô hình này cũng hướng tới việc xử lý khoảng trống thu nhập và vấn đề dịch chuyển nghề nghiệp, vốn có thể không được giải quyết đầy đủ chỉ bằng đào tạo lại.

Trong báo cáo tháng 6, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) nhận định tình trạng thay thế việc làm trên diện rộng vẫn còn hạn chế. Tuy nhiên, ILO cho biết việc thu hẹp cơ hội việc làm của thanh niên, gia tăng bất bình đẳng, cùng những thay đổi trong phương thức làm việc và cơ cấu nhiệm vụ là các rủi ro chính.

Phân tích của ILO cho rằng AI nhiều khả năng sẽ thay đổi cơ cấu và cách thức thực hiện công việc hiện tại, thay vì xóa sổ hàng loạt việc làm cùng lúc. Chất lượng việc làm có thể phụ thuộc vào những nhiệm vụ nào trong một nghề bị tự động hóa, thay vì toàn bộ nghề đó có biến mất hay không.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) nhận định người lao động sở hữu kỹ năng liên quan đến AI có thể nhận mức lương cao hơn, nhưng việc một khu vực có nhiều việc làm liên quan đến AI không đồng nghĩa tổng số việc làm tại đó cũng tăng. IMF cũng cảnh báo nhóm việc làm có kỹ năng trung bình và mức độ tiếp xúc cao với tự động hóa có thể chịu bất lợi tương đối.

IMF cho rằng nếu lợi nhuận từ đầu tư AI không đạt kỳ vọng, doanh nghiệp có thể tiến hành tái cơ cấu và sa thải. Mặt khác, một phân tích riêng của IMF cho biết các đổi mới công nghệ trong quá khứ vừa làm giảm một số nhiệm vụ hiện có, vừa tạo ra ngành nghề và công việc mới.

Việc một nghề suy giảm không đồng nghĩa tổng số việc làm sẽ giảm trong dài hạn. Tuy nhiên, IMF nhấn mạnh việc làm mới không tự động xuất hiện mà cần đi cùng cải thiện năng suất, mở rộng nhu cầu, cũng như quá trình thích ứng về giáo dục và thể chế.

Khả năng thanh niên và các nhóm nghề có mức độ tiếp xúc cao với AI chịu tác động trước cũng từng được đề cập trong phân tích của TokenPost về việc tỷ lệ có việc làm và thu nhập của sinh viên tốt nghiệp các ngành có mức độ tiếp xúc cao với AI giảm. Nghiên cứu này lưu ý mức độ tiếp xúc với AI không đồng nghĩa tỷ lệ ứng dụng AI thực tế của doanh nghiệp hay quy mô sa thải.

Tranh luận về chính sách ứng phó cũng mở rộng từ đào tạo lại sang vấn đề thuế. Một bài viết trước đây của TokenPost đã đề cập tranh luận về thuế AI, trong đó các bên bất đồng về chi phí chuyển đổi và nguy cơ làm chậm đổi mới.

Cuối cùng, câu hỏi không chỉ là AI có tạo ra việc làm hay không. Vấn đề trọng tâm là doanh nghiệp, chính phủ và người lao động sẽ phân chia chi phí chuyển đổi phát sinh trong khoảng thời gian trước khi các công việc mới xuất hiện như thế nào.