UNDP lần đầu coi blockchain là trụ cột hiện đại hóa khu vực công nhưng cảnh báo rủi ro pháp lý

Theo Chosun Biz đưa tin ngày 7 tháng 3 (giờ địa phương), Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) lần đầu *từ* chính thức nhìn nhận blockchain như một “công cụ” hiện đại hóa hệ thống công, dựa trên hơn 40 dự án thử nghiệm trên toàn cầu. Báo cáo nhấn mạnh blockchain có thể tăng *từ* minh bạch, tốc độ và trách nhiệm giải trình trong khu vực công, nhưng cảnh báo nếu thiếu khung pháp lý và cơ chế giám sát phù hợp, rủi ro thậm chí có thể lớn hơn lợi ích.

UNDP nêu quan điểm trong báo cáo “New Tech, New Partners: Transforming development in the digital era” rằng blockchain nên được xem như một trụ cột trong chiến lược chuyển đổi số khu vực công, chứ không phải “liều thuốc vạn năng”. Trong bối cảnh nhiều chính phủ chịu áp lực cải tổ nhanh những hệ thống hành chính lỗi thời, cơ sở hạ tầng dựa trên blockchain được kỳ vọng bổ sung lớp *từ* tin cậy và khả năng kiểm chứng cho các quy trình công.

Theo báo cáo, hơn 40 dự án thử nghiệm được tổng hợp trải rộng từ hạ tầng thanh toán, mạng lưới an sinh xã hội, tài chính khí hậu cho tới các mô hình huy động vốn ở cấp cộng đồng. Nhiều dự án kết hợp nền tảng gây quỹ, ví tài sản số và chứng chỉ số để đơn giản hóa quy trình cung cấp dịch vụ công, cắt giảm các khâu trung gian dễ phát sinh chậm trễ, thất thoát và chi phí không cần thiết.

UNDP đề xuất cái gọi là “mô hình đường ống” (pipeline model) như khung triển khai trọng tâm. Thay vì để chính phủ hoặc một cơ quan công quyền đơn lẻ “đập đi xây lại” toàn bộ hệ thống, mô hình này gắn kết chính phủ, startup blockchain và doanh nghiệp địa phương vào một quan hệ đối tác hướng mục tiêu, cùng giải quyết các bài toán công cụ thể.

Cách tiếp cận là triển khai những dự án nhỏ, giải quyết vấn đề rõ ràng thay vì đại tu toàn diện ngay từ đầu. Ví dụ, cải thiện đường dẫn thanh toán kém hiệu quả cho nhóm hộ kinh doanh siêu nhỏ, hay nâng cấp hệ thống kiểm soát ESG (môi trường – xã hội – quản trị) ở cấp địa phương. Ở những phạm vi thí điểm hẹp này, cơ quan công quyền có thể thử nghiệm công cụ số mới, đo lường kết quả và mặt trái, rồi mới quyết định mở rộng hay điều chỉnh.

bình luận: Cách làm “bắt đầu nhỏ, thử nhanh” phù hợp với đặc thù công nghệ *từ* blockchain – vốn dễ gây rủi ro hệ thống nếu triển khai ồ ạt mà thiếu thử nghiệm.

Trong báo cáo, UNDP mô tả blockchain là một *từ* “sổ cái tin cậy” (trusted ledger) phục vụ điều phối và kiểm chứng. Trong môi trường có nhiều cơ quan và bên liên quan cùng tham gia, blockchain cung cấp hệ thống ghi chép dùng chung (shared records), giao dịch có thể truy vết (traceable transactions) và quy trình tự động theo luật lệ định sẵn (rule-based processes). Điều này, nếu được thiết kế tốt, có thể nâng cao đáng kể hiệu quả hành chính và giảm không gian cho tham nhũng, sửa sổ sách hoặc thao túng dữ liệu.

Tuy nhiên, UNDP nhấn mạnh lợi thế của *từ* blockchain không tự nhiên phát sinh. Khi quản trị yếu, bảo vệ dữ liệu cá nhân lỏng lẻo và thiết kế kỹ thuật cẩu thả, rủi ro có thể vượt trội lợi ích: lỗi trong hợp đồng thông minh, sự cố kỹ thuật quy mô lớn hay việc lợi dụng hệ thống thanh toán để rửa tiền, tài trợ bất hợp pháp. UNDP kết luận blockchain chỉ hữu ích nếu ngay từ đầu được gắn với khung an toàn pháp lý vững chắc, cơ chế giám sát chặt chẽ và nguyên tắc triển khai có trách nhiệm.

bình luận: Thông điệp này là lời nhắc trực diện cho các chính phủ đang muốn “gắn mác blockchain” cho mọi sáng kiến số mà thiếu chuẩn bị về luật chơi và giám sát.

Một trụ cột khác trong phương pháp tiếp cận của UNDP là nguyên tắc “trung lập nền tảng” (platform-agnostic). Báo cáo cảnh báo việc phụ thuộc vào một nhà cung cấp hay một giao thức đơn lẻ có thể tạo ra lớp phụ thuộc mới, làm suy yếu tính bền vững và mở của hạ tầng công. Do đó, các hệ thống đang được xây dựng cần ưu tiên *từ* khả năng tương tác (interoperability) và tính mở, đảm bảo phục vụ lợi ích công và quyền lợi công dân thay vì khóa chặt vào lợi ích của một nhà cung cấp.

Nhiều ví dụ trong báo cáo đến từ các nước đang phát triển – nơi hạ tầng truyền thống phân mảnh và mức độ tin cậy vào thể chế thấp. Tại đây, các công cụ số, bao gồm *từ* ví tiền mã hóa và token hóa tín chỉ xanh, được thử nghiệm như giải pháp mở rộng phạm vi tiếp cận dịch vụ công, hỗ trợ thanh toán trong thương mại phi chính thức hoặc vận hành tín chỉ môi trường dưới dạng token blockchain.

UNDP tránh tô vẽ blockchain như “cứu tinh” cho khu vực công. Thay vào đó, tổ chức này đưa ra bộ điều kiện thực tế để có thể áp dụng, cùng với những nhóm rủi ro cần quản trị. Thông điệp chính là: trong các dự án công sử dụng *từ* blockchain, yếu tố quyết định thành bại không nằm ở công nghệ thuần túy, mà ở thiết kế quản trị, bảo vệ dữ liệu cá nhân và mô hình giám sát đi kèm.

bình luận: Với định hướng này, nếu được áp dụng nghiêm túc, *từ* blockchain trong khu vực công nhiều khả năng sẽ được triển khai có chọn lọc, ưu tiên các kịch bản đem lại hiệu quả rõ ràng, thay vì chạy theo phong trào số hóa thiếu kiểm soát.