Ethereum(ETH) đưa zkEVM xuống Layer1, biến zk proof thành chuẩn bắt buộc để mở rộng mạng lưới

**Từ khóa chính**: “*Ethereum(ETH)*”, “*zkEVM*”, “*zk proof*”, “*Layer1*”, “*mở rộng mạng lưới*”

Ethereum(ETH) đang được kỳ vọng có thể “viết lại luật chơi” trong cuộc đua mở rộng nhờ đưa “*zk proof*” trở thành tiêu chuẩn xác thực mới ngay tại lớp nền tảng *Layer1*. Theo chia sẻ gần đây của nhà nghiên cứu Ethereum Foundation, Ansgar Dietrichs, việc áp dụng “*zkEVM*” ở cấp độ giao thức có thể giảm mạnh gánh nặng “tái thực thi (re-execution)” trên các nút mạng, từ đó nâng hiệu suất toàn hệ thống và tiến tới một trong những thay đổi cấu trúc lớn nhất trong lịch sử Ethereum.

Theo Bankless công bố ngày 24 (giờ địa phương), Ansgar Dietrichs cho biết cốt lõi của “*zkEVM*” là cho phép các nút xác minh tính hợp lệ của một khối mà không cần phải chạy lại toàn bộ quá trình thực thi. Trong hầu hết blockchain hiện nay, mỗi nút đều phải lặp lại cùng một phép tính để kiểm tra khối, giống như cách Bitcoin(BTC) duy trì lợi thế “*xác minh phi tập trung*”. Cách làm này đảm bảo an toàn nhưng khiến chi phí tính toán, lưu trữ và băng thông tăng vọt khi mạng lưới mở rộng.

“*zkEVM*” thay đổi điểm nghẽn ở chỗ nó tạo ra một bằng chứng mật mã nén cho thấy “khối này đã được tạo đúng quy tắc”, thay vì bắt từng nút phải tự mình kiểm tra lại mọi bước. Theo Dietrichs, điều này không chỉ đơn thuần là tăng “throughput”, mà còn giúp Ethereum giảm tắc nghẽn mà vẫn giữ được hai thuộc tính cốt lõi là “*tính có thể xác minh*” và “*khả năng kiểm toán (auditability)*”.

*bình luận*: Đây là điểm then chốt với Ethereum(ETH), vì mạng đã luôn ưu tiên tính kiểm chứng độc lập của người dùng thay vì chạy theo TPS “trên giấy” như nhiều chain thế hệ mới.

Ở tầng hạ tầng, Dietrichs nhấn mạnh lợi ích lớn trong việc giảm tải thao tác đọc/ghi đĩa (disk I/O). Khi trạng thái (state) càng phình to, chi phí đọc – ghi dữ liệu của mỗi giao dịch càng nặng, biến việc vận hành nút đầy đủ (full node) trở nên khó tiếp cận. Mô hình “*zk proof*” cho phép thay thế phần lớn quá trình thực thi lặp lại bằng bước “xác minh bằng chứng”, qua đó giảm sức ép lên CPU, bộ nhớ và ổ đĩa. Nếu kết hợp với hướng đi “*partial statelessness*” – nút không phải giữ toàn bộ trạng thái, chỉ cần những phần cần thiết – Ethereum có thể tiến tới kiến trúc nút nhẹ hơn mà vẫn đáng tin cậy.

Dietrichs cũng đề cập tới một thay đổi quan trọng khác: “*thời điểm xác minh*”. Ở cơ chế hiện tại, các nút thường nhận khối, tải dữ liệu, thực thi lại giao dịch rồi mới kết luận khối là hợp lệ – quy trình mang tính “*bất đồng bộ (asynchronous)*”. Khi chuyển sang “*zk proof*”, về lý thuyết, mạng có thể xác minh tính hợp lệ của khối gần như ngay tại thời điểm áp dụng cập nhật trạng thái, tiến gần hơn tới mô hình “*đồng bộ (synchronous)*”. Điều này giúp rút ngắn vòng lặp xác minh, cải thiện độ mượt mà mà người dùng cảm nhận được ở lớp ứng dụng.

Một điểm cộng khác là khía cạnh băng thông. Vì “*zk proof*” cho phép xác minh mà không buộc mọi nút tải về toàn bộ chi tiết thực thi của khối, chi phí truyền tải dữ liệu có thể giảm đáng kể. Trong bối cảnh dữ liệu on-chain ngày càng lớn, giảm băng thông cho đồng thuận và xác minh là một trụ cột của chiến lược “*mở rộng Layer1 (L1)*”.

Dù vậy, lộ trình chuyển sang chế độ “*zk proof bắt buộc*” trên Ethereum(ETH) không phải sẽ xảy ra ngay. Dietrichs cho biết một đợt hard fork mới đang nằm trong kế hoạch, nhưng chưa ở giai đoạn “sát sườn”. Trong khoảng 12 tháng tới, Ethereum có thể bắt đầu triển khai “*zk proof*” ở trạng thái “*sẵn sàng sản phẩm ban đầu (initial production-ready)*” theo kiểu từng bước, trước khi tiến tới mục tiêu dài hạn là biến “*zk proof*” từ tùy chọn thành “bắt buộc” ở lớp giao thức.

Để làm được điều đó, Ethereum phải giải quyết loạt bài toán kỹ thuật: cách tích hợp dữ liệu “*blob*” với khối, nâng cấp client để hỗ trợ nút “*zk*”, và đặc biệt là thiết kế lại định dạng cây trạng thái (state tree) theo hướng “*thân thiện với bằng chứng*”. Khi “*zk proof*” trở thành điều kiện bắt buộc cho chu trình tạo – truyền – xác minh khối, các cấu trúc dữ liệu hiện tại buộc phải được tối ưu lại để việc sinh bằng chứng không trở thành điểm nghẽn mới.

Dietrichs đánh giá 12 tháng vừa qua là giai đoạn mang tính bước ngoặt cho hiệu năng “*chứng minh thời gian thực*”. Ông cho biết cộng đồng đang tiến gần tới mục tiêu “*tạo bằng chứng đầy đủ cho một khối Ethereum trong vòng 5 giây*”. Việc các hệ thống zk hiện đại dựa trên kiến trúc kiểu “*ISA*” và khả năng biên dịch client Ethereum sang RISC‑V mở ra đường đi mới để tối ưu bộ sinh chứng minh, biến những phép toán mật mã nặng nề thành quy trình tính toán tương đối chuẩn hóa.

Tuy nhiên, “*zkEVM*” cũng không phải “đũa thần”: dù giúp tăng thông lượng, nó đồng thời thêm một bước “*tạo bằng chứng (proving)*”, từ đó có thể phát sinh độ trễ nhỏ. Bài toán mấu chốt nằm ở việc giảm chi phí và thời gian tạo chứng minh đủ thấp để phù hợp với điều kiện vận hành mainnet, đồng thời đảm bảo độ ổn định và bảo mật ở quy mô toàn cầu.

Điều thị trường quan tâm là Ethereum(ETH) có thể đưa hiệu năng kiểu “*zk rollup*” – vốn đang do các giải pháp Layer2 (L2) dẫn đầu – xuống tận lớp nền tảng Layer1 đến mức nào. Nếu đúng như cách Dietrichs mô tả, nơi “*zkEVM*” trở thành “thay đổi lớn nhất trong lịch sử Ethereum”, thì nhịp độ và chất lượng của quá trình chuyển sang “*zk proof bắt buộc*” sẽ quyết định rất nhiều đến chu kỳ tiếp theo của hệ sinh thái.

*bình luận*: Cân bằng giữa “*hiệu quả mạng lưới*” và “*khả năng mở rộng*” mà không hy sinh tính phi tập trung là bài toán Ethereum(ETH) đã theo đuổi suốt nhiều năm. Nếu “*zkEVM*” chứng minh được rằng nó giúp Layer1 “nuốt trọn” một phần năng lực của zk rollup mà vẫn giữ cho người dùng có thể chạy nút và tự xác minh, đây rất có thể sẽ trở thành biến số nền tảng định hình cả thị trường tiền mã hóa trong chu kỳ tới.

**Từ khóa kết luận**: Với việc đưa “*zk proof*” vào trung tâm thiết kế giao thức, Ethereum(ETH) đang hướng tới một Layer1 có “*zkEVM*” làm động cơ chính, mở ra khả năng “*mở rộng mạng lưới*” mạnh mẽ mà vẫn duy trì khả năng xác minh phi tập trung – một hướng đi có thể định nghĩa lại tiêu chuẩn hạ tầng blockchain trong những năm tới.