IAEA chưa xác minh đầy đủ kho uranium Iran, Rubio cảnh báo Tehran không được sở hữu vũ khí hạt nhân

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho rằng chính quyền Iran không được sở hữu vũ khí hạt nhân, trong khi Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) chưa thể xác minh kho uranium làm giàu ở mức cao và vị trí của số vật liệu này với độ chính xác như trước.

Tại phiên điều trần phê chuẩn ở Thượng viện vào tháng 1/2025, Ngoại trưởng Marco Rubio nói cần phân biệt người dân Iran với các giáo sĩ Hồi giáo Shiite cực đoan. Ông nói: “Những giáo sĩ đó không đại diện cho người dân Iran, lịch sử Iran hay những đóng góp của Iran đối với nhân loại”. Rubio đồng thời khẳng định chính quyền Iran không được sở hữu vũ khí hạt nhân.

Chưa có thông tin xác nhận những phát biểu này dẫn tới một quyết định chính sách mới hay tuyên bố hành động quân sự. Vấn đề hiện nay là quan điểm cứng rắn của Rubio đối với Iran xuất hiện cùng lúc với việc hoạt động xác minh quốc tế về chương trình hạt nhân Iran suy yếu.

Ngày 9/9, Hội đồng IAEA đã chuyển vấn đề hạt nhân Iran lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, với lý do Iran thiếu hợp tác trong điều tra dấu vết uranium được phát hiện tại các cơ sở chưa khai báo và trong hoạt động thanh sát. Nghị quyết được thông qua với 23/35 phiếu thuận; Trung Quốc, Nga và Niger bỏ phiếu phản đối, trong khi 8 nước bỏ phiếu trắng.

Mỹ, Anh, Pháp và Đức là các nước đề xuất nghị quyết. AP đưa tin việc chuyển hồ sơ có thể mở đường cho thảo luận về các biện pháp trừng phạt bổ sung và đóng băng tài sản đối với Iran. Tuy nhiên, Trung Quốc và Nga có thể sử dụng quyền phủ quyết tại Hội đồng Bảo an, nên các biện pháp tiếp theo chưa được quyết định ngay.

Mối lo chính của IAEA là cơ quan này chưa thể xác minh đầy đủ, theo tình hình hiện tại, lượng uranium làm giàu ở mức cao của Iran và vị trí của số uranium đó. Trong báo cáo năm 2025, IAEA ước tính Iran sở hữu 440,9 kg uranium được làm giàu tối đa 60%, trong đó đã xác minh 432,9 kg.

Tuy nhiên, việc tiếp cận các cơ sở hạt nhân tại Iran và hoạt động xác minh tại hiện trường bị hạn chế sau đó. Vì không thể tiến hành xác minh tại hiện trường kể từ tháng 6/2025, IAEA cho biết chưa thể ước tính kho uranium làm giàu của Iran với cùng mức độ tin cậy và chính xác như trước.

Khoảng trống xác minh này đồng nghĩa 'tính liên tục về hiểu biết' trong việc theo dõi vị trí và tình trạng của vật liệu hạt nhân đã suy yếu. TokenPost từng đưa tin về việc tính liên tục này bị ảnh hưởng do xung đột quân sự quanh các cơ sở hạt nhân Iran và các hạn chế đối với hoạt động thanh sát.

Hoạt động thanh sát của IAEA là quy trình xác minh vật liệu và cơ sở hạt nhân có được sử dụng cho mục đích hòa bình hay không. Việc thanh sát bị gián đoạn không đủ để kết luận ngay Iran đang phát triển vũ khí hạt nhân, nhưng làm giảm lượng thông tin cần thiết để độc lập xác minh số lượng và vị trí của vật liệu hạt nhân.

Iran phủ nhận cáo buộc phát triển vũ khí hạt nhân và khẳng định chương trình hạt nhân phục vụ mục đích hòa bình. Phái đoàn Iran tại cuộc họp IAEA tháng 9 cho biết năng lực hạt nhân của nước này dựa trên tri thức và nhân lực, đồng thời cho rằng sức ép quân sự từ bên ngoài không thể loại bỏ năng lực đó.

Lập trường của Iran và sức ép từ Mỹ cùng ba nước châu Âu cho thấy khoảng cách ngoại giao quanh chương trình hạt nhân. Mỹ và ba nước châu Âu chỉ trích việc Iran thiếu hợp tác thanh sát, trong khi Tehran đáp lại rằng sức ép bên ngoài không thể xóa bỏ năng lực hạt nhân của nước này.

Việc chuyển hồ sơ lên Hội đồng Bảo an là một thủ tục mở đường cho các cuộc thảo luận tiếp theo, không đồng nghĩa lệnh trừng phạt được kích hoạt ngay. Các biện pháp trừng phạt hoặc đóng băng tài sản cần một quyết định riêng, trong khi khả năng Trung Quốc và Nga phủ quyết có thể ảnh hưởng tới các bước tiếp theo.

Đối với độc giả trong nước, vấn đề này nằm tại điểm giao giữa căng thẳng ngoại giao ở Trung Đông với tâm lý trên thị trường năng lượng và tài sản rủi ro. Tuy nhiên, chưa xác nhận được ảnh hưởng trực tiếp tới thị trường tài sản số hay biến động giá liên quan; các số liệu thị trường dự đoán về khả năng đạt thỏa thuận Mỹ-Iran cũng chưa được kiểm chứng độc lập.

Chỉ dựa trên phát biểu của Rubio, chưa thể khẳng định khả năng xảy ra xung đột quân sự hay thất bại của một thỏa thuận ngoại giao. Việc IAEA có nối lại quyền tiếp cận các cơ sở hạt nhân hay không, Iran có hợp tác thanh sát hay không và Hội đồng Bảo an thảo luận tiếp theo như thế nào sẽ là những vấn đề cần theo dõi.

Thủ tục được xác nhận hiện mới dừng ở việc Hội đồng IAEA chuyển hồ sơ lên Hội đồng Bảo an. Các biện pháp trừng phạt bổ sung và khả năng hành động quân sự sẽ được quyết định riêng, tùy thuộc vào thảo luận tại Hội đồng Bảo an và việc Mỹ-Iran có nối lại đàm phán hay không.