Chênh lệch 112 tỷ USD, Mỹ siết chặt kiểm soát xuất khẩu vòng của Trung Quốc

Mỹ đang siết chặt kiểm soát tình trạng hàng hóa Trung Quốc né thuế quan bằng cách xuất khẩu vòng qua nước thứ ba. Chênh lệch 112 tỷ USD giữa số liệu Trung Quốc khai báo xuất khẩu sang Mỹ và số liệu Mỹ khai báo nhập khẩu từ Trung Quốc trong năm 2025 được xem là căn cứ chính cho đợt siết chặt này.

Theo số liệu thương mại của Cục Điều tra Dân số Mỹ (U.S. Census Bureau), kim ngạch nhập khẩu hàng hóa Trung Quốc của Mỹ năm 2025 đạt 308,65 tỷ USD. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) trong báo cáo FEDS Notes công bố ngày 8 tháng 4 cho biết số liệu nhập khẩu chính thức của Mỹ trong cùng năm thấp hơn 112 tỷ USD so với số liệu xuất khẩu sang Mỹ mà Trung Quốc công bố.

Fed nhận định chênh lệch này có thể xuất phát từ hành vi khai báo thấp giá trị hàng nhập khẩu Trung Quốc nhằm giảm gánh nặng thuế quan. Tuy nhiên, cơ quan này cũng lưu ý khoảng cách nói trên không đồng nghĩa với số tiền gian lận bất hợp pháp bị phát hiện.

Nhiều yếu tố có thể trộn lẫn trong con số này, gồm độ trễ trong thống kê, khác biệt trong phân loại mặt hàng, việc sử dụng khu thương mại tự do, chênh lệch thời điểm xếp hàng lên tàu và xuất khẩu qua nước thứ ba. Vấn đề cốt lõi không nằm ở con số 112 tỷ USD, mà ở việc hải quan Mỹ có thể xác định được bao nhiêu phần trong đó là hành vi né tránh thực sự.

Nhà Trắng ngày 3 tháng 6 đã ban hành Sắc lệnh hành pháp số 14411, sửa đổi quy định về hồ sơ nhà nhập khẩu (Importer of Record - IOR). IOR là chủ thể chịu trách nhiệm nộp thuế quan và tuân thủ quy định nhập khẩu trước hải quan Mỹ.

Sắc lệnh này giới hạn việc khai báo nhập khẩu không chính thức của IOR nước ngoài, nâng yêu cầu về bảo lãnh và tài sản hữu hình, đồng thời buộc mọi IOR phải duy trì tình trạng tuân thủ pháp luật (good standing). Đây được xem là biện pháp nhằm giảm bớt tình trạng dùng công ty vỏ bọc hoặc nhà nhập khẩu đứng tên để làm mờ trách nhiệm.

Sắc lệnh cũng yêu cầu Bộ trưởng An ninh Nội địa Mỹ sửa đổi quy định điều kiện và sổ đăng ký IOR trong vòng 180 ngày. Yêu cầu buộc nhà xuất khẩu nước ngoài phải nộp cho Mỹ những tài liệu, thông tin đã khai báo với hải quan nước sở tại phải được xây dựng trong vòng 90 ngày, còn khuyến nghị lập pháp nhằm tăng cường thực thi thuế quan phải trình lên Tổng thống trong vòng 45 ngày.

Nhà Trắng ước tính Mỹ có thể thất thu 19-26 tỷ USD thuế quan mỗi năm do hành vi né thuế. Theo AP, báo cáo của Nhà Trắng xem Trung Quốc là trung tâm, đồng thời chỉ ra vấn đề trung chuyển hàng hóa qua các nước thứ ba như Mexico, Malaysia.

Financial Times đưa tin Nhà Trắng đã chỉ đích danh hơn 40 quốc gia là tuyến đường trung chuyển, trong khi Liên minh châu Âu (EU) phủ nhận việc tiếp tay một cách có hệ thống. TokenPost trước đó đã đưa tin về ước tính của Nhà Trắng rằng việc hàng hóa Trung Quốc xuất khẩu qua nước thứ ba có thể khiến Mỹ thất thu tới 26 tỷ USD thuế quan mỗi năm.

Xuất khẩu vòng không đồng nghĩa với mọi hoạt động logistics đưa hàng hóa qua nước thứ ba. Vấn đề thường nằm ở việc nơi sản xuất thực tế hoặc xuất xứ cốt lõi là Trung Quốc, nhưng sau khi chỉ đóng gói đơn giản, đổi nhãn mác hoặc lắp ráp hạn chế, hàng hóa lại được khai báo như sản phẩm của nước khác.

Trong cấu trúc này, thuế suất càng cao thì động cơ né tránh càng lớn. Ryan Peterson, CEO Flexport, cho rằng nếu thuế quan bằng 0% thì cũng chẳng có lý do gì để gian lận. Phát biểu này cho thấy mức thuế quan cao chính là động lực trực tiếp thúc đẩy hành vi khai báo sai.

Carrie Owens, cựu Giám đốc thực thi của Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ (CBP), cho rằng những doanh nghiệp nộp thuế quan nghiêm túc đang chịu thiệt. Nhận định của bà cho thấy tồn tại kỳ vọng việc siết chặt kiểm soát sẽ giảm hành vi né tránh bất hợp pháp, nhưng cũng có lo ngại rằng chuỗi cung ứng hợp lệ có thể phải gánh thêm thủ tục thông quan.

Đối với độc giả Việt Nam, đây không chỉ là tin tức bên lề của căng thẳng thương mại Mỹ - Trung. Các chuỗi cung ứng có linh kiện Trung Quốc, lắp ráp tại nước thứ ba trước khi xuất sang Mỹ có thể ảnh hưởng tới doanh nghiệp xuất khẩu tại Việt Nam và khu vực.

Đặc biệt, các ngành sản xuất toàn cầu như điện tử, ô tô, kim loại thường vận hành theo mô hình tách biệt nơi xuất xứ linh kiện và nơi lắp ráp cuối cùng. Khi Mỹ chính thức hóa lập trường siết chặt trách nhiệm về xuất xứ và nhà nhập khẩu, doanh nghiệp xuất khẩu sang Mỹ tại khu vực cũng cần rà soát lại hồ sơ chứng minh xuất xứ và cơ cấu trách nhiệm nhà nhập khẩu cho các lô hàng của mình.

Thời hạn sửa đổi quy định điều kiện và sổ đăng ký IOR theo sắc lệnh hành pháp là 180 ngày, còn thời hạn xây dựng yêu cầu bổ sung thông tin từ nhà xuất khẩu nước ngoài là 90 ngày. Phạm vi thực tế của đợt siết chặt kiểm soát xuất khẩu vòng sẽ được xác nhận qua việc sửa đổi quy định và kết quả thực thi của hải quan Mỹ.