Cổ đông ASX xin phép kiện cựu lãnh đạo vụ CHESS thất bại

Cuộc tranh cãi về trách nhiệm quanh dự án thay thế hệ thống thanh toán bù trừ chứng khoán CHESS dựa trên blockchain của Sở giao dịch Chứng khoán Úc (Australian Securities Exchange, ASX) đang tiến thêm một bước, khi cổ đông chuẩn bị xin tòa cho phép khởi kiện phái sinh nhằm quy trách nhiệm cho dàn lãnh đạo cũ. Nếu được tòa chấp thuận, cổ đông sẽ đại diện ASX kiện các cựu giám đốc điều hành và thành viên hội đồng quản trị.

ASX cho biết trong công bố thị trường ngày 12 rằng cổ đông Rosherville Pty Ltd dự kiến nộp đơn xin phép khởi kiện phái sinh theo luật định lên Tòa án Liên bang Úc. Rosherville cáo buộc một số cựu giám đốc điều hành và thành viên hội đồng quản trị đã vi phạm nghĩa vụ của mình liên quan đến dự án thay thế CHESS trước đây.

ASX giải thích rằng nếu đơn xin phép được chấp thuận, Rosherville sẽ thay mặt công ty theo đuổi vụ kiện. Tuy nhiên, ASX khẳng định bản thân sàn giao dịch này không phải là đối tượng bị cáo buộc trong vụ việc.

Công bố của ASX không nêu tên cụ thể những người bị nhắm tới, nội dung vi phạm chi tiết, hay biện pháp khắc phục mà Rosherville muốn yêu cầu. Tòa án cũng chưa xem xét đơn xin phép của Rosherville.

CHESS là hạ tầng cốt lõi xử lý thanh toán bù trừ và sổ đăng ký cổ đông của thị trường chứng khoán Úc. Đây là hệ thống nền tảng đảm bảo việc chuyển quyền sở hữu và thanh toán được thực hiện sau khi nhà đầu tư mua bán cổ phiếu, nên bất kỳ sự cố hay chậm trễ nào cũng ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin vào hoạt động của toàn thị trường.

ASX bắt đầu xem xét kế hoạch thay thế CHESS từ năm 2016 và đến năm 2017 thì thúc đẩy triển khai hệ thống mới ứng dụng công nghệ sổ cái phân tán (DLT). Vào thời điểm đó, dự án được xem là một trong những trường hợp tiêu biểu cho việc ứng dụng công nghệ blockchain vào hạ tầng thị trường tài chính truyền thống, nhưng lịch trình vận hành liên tục bị trì hoãn.

Dự án bị dừng lại vào tháng 11/2022. ASX khi đó đã ghi giảm giá trị khoản chi phí dự án khoảng 245-255 triệu đô la Úc (khoảng 2.200-2.300 tỷ won).

Sau đó, ASX từ bỏ kế hoạch thay thế dựa trên blockchain và quyết định triển khai phương án thay thế CHESS mới theo hai giai đoạn. Giai đoạn 1, bao gồm chức năng thanh toán bù trừ, đã chính thức vận hành từ ngày 20/4/2026.

Ủy ban Đầu tư và Chứng khoán Úc (Australian Securities and Investments Commission, ASIC) đã khởi kiện dân sự ASX từ tháng 8/2024. Trọng tâm tranh cãi là phát ngôn của ASX với thị trường ngày 10/2/2022, khi sàn này cho biết dự án thay thế CHESS đang "diễn ra suôn sẻ" và vẫn giữ mục tiêu vận hành vào tháng 4/2023.

ASIC cho rằng tuyên bố nói trên không có cơ sở hợp lý. Đến tháng 6/2026, ASX thừa nhận phát ngôn này đã gây hiểu lầm.

Ngày 3/7, Tòa án Liên bang Úc ra phán quyết buộc ASX nộp phạt 20,5 triệu đô la Úc (khoảng 18,5 tỷ won) và chi trả 3 triệu đô la Úc (khoảng 2,7 tỷ won) chi phí cho ASIC. Với phán quyết này, vụ việc do cơ quan quản lý khởi xướng nhắm vào pháp nhân ASX xem như khép lại.

Vụ kiện phái sinh lần này có bản chất khác với chế tài từ cơ quan quản lý. Đây là trường hợp cổ đông đứng ra, nhân danh công ty, quy trách nhiệm cho dàn lãnh đạo cũ. Tòa án sẽ phải xem xét liệu bên nộp đơn có hành động thiện chí hay không, việc khởi kiện có phù hợp với lợi ích của công ty hay không, và có tồn tại vấn đề pháp lý đủ nghiêm trọng để đưa ra xét xử hay không.

Việc ứng dụng công nghệ blockchain vào hạ tầng tài chính cốt lõi đã đặt ra phép thử không chỉ về chi phí và tiến độ, mà còn về trách nhiệm công bố thông tin và giám sát của hội đồng quản trị. ASX cho biết sẽ tiếp tục thông báo cho thị trường theo nghĩa vụ công bố liên tục nếu có diễn biến mới.