ZK-Proof và bước chuyển mới trong tiền mã hóa: Quyền riêng tư trở thành tâm điểm

Tiền mã hóa bước vào cuộc chiến mới: Quyền riêng tư trở thành mặt trận tiếp theo?

Thị trường tiền mã hóa đang chuẩn bị bước vào một giai đoạn phát triển mới, nơi vấn đề "từ quyền riêng tư" được kỳ vọng sẽ chiếm vị trí trung tâm. Mặc dù công nghệ blockchain được xây dựng dựa trên nguyên tắc minh bạch và phi tập trung, nhưng việc mọi giao dịch đều công khai lại đặt ra nhiều thách thức về bảo mật thông tin đối với cả cá nhân lẫn tổ chức.

Theo Cointelegraph đưa tin ngày 24 (giờ địa phương), YaYa Fanusie – Giám đốc chính sách toàn cầu của mạng lưới Aleo và từng là cựu chuyên gia phân tích của Cục Tình báo trung ương Mỹ (CIA) – nhận định: “Hầu hết mọi người đều không thoải mái khi biết rằng giao dịch của mình bị công khai theo thời gian thực. Tính minh bạch của blockchain là một tính năng, không phải khuyết điểm. Tuy nhiên, để có thể áp dụng rộng rãi, tính năng từ quyền riêng tư là không thể thiếu.”

Từ công khai đến kiểm soát: Khi quyền riêng tư trở thành nhu cầu thiết yếu

Hầu hết các giao dịch dựa trên blockchain hiện nay đều diễn ra trên các sổ cái công khai mà ai cũng có thể truy cập. Tuy nhiên, trong vài năm gần đây, một số chính phủ và tổ chức tài chính đã bắt đầu chú ý đến những công nghệ cung cấp từ quyền riêng tư, đặc biệt là công nghệ bằng chứng không tiết lộ (Zero-Knowledge Proof – ZK-Proof). Công nghệ này cho phép xác minh tính hợp lệ của giao dịch mà không cần tiết lộ dữ liệu thực tế, bảo vệ cả thông tin người dùng lẫn chi tiết giao dịch.

Từ góc độ tổ chức tài chính, việc thực hiện giao dịch trên mạng lưới blockchain công khai cũng đồng nghĩa với nguy cơ để lộ các thông tin nhạy cảm. Fanusie nhấn mạnh: “Không thể kỳ vọng các tổ chức sẽ chia sẻ dữ liệu quan trọng trong một hệ thống được thiết kế để mọi người đều có thể nhìn thấy. Điều đó ảnh hưởng nghiêm trọng đến bảo mật và khả năng mở rộng.”

Một minh chứng điển hình là sự gia tăng của các giao dịch sử dụng địa chỉ “ẩn” (shielded address) trên Zcash(ZEC) – một trong những đồng tiền mã hóa nổi tiếng về tính năng bảo vệ từ quyền riêng tư. Đây là tín hiệu cho thấy người dùng blockchain ngày càng nhận thức mạnh mẽ hơn về những rủi ro liên quan đến việc lộ thông tin cá nhân.

ZK-Proof vẫn chưa phổ cập – khi quy định và thực tế còn chênh lệch

Mặc dù công nghệ bằng chứng không tiết lộ đang thu hút nhiều sự chú ý trong giới phát triển lẫn cộng đồng ủng hộ quyền riêng tư, nhưng nó vẫn chưa được triển khai rộng rãi ở các nền tảng có yêu cầu xác minh danh tính (KYC). Fanusie cho biết hiện các cơ quan quản lý đã bắt đầu nghiên cứu công nghệ ZK nhưng vẫn còn e dè: “Vấn đề là rất khó để tin tưởng một công nghệ mà chưa có cơ hội áp dụng thực tế."

Điều này tạo ra thế khó xử “gà và trứng” giữa ngành công nghiệp và cơ quan quản lý. Các bên phát triển công nghệ thì muốn có khuôn khổ pháp lý rõ ràng trước khi ứng dụng, trong khi cơ quan quản lý lại cần thấy công nghệ hoạt động thực tế trước khi có thể đưa ra chính sách hỗ trợ.

CBDC: Cân bằng giữa giám sát và bảo vệ dữ liệu cá nhân

Tiền kỹ thuật số do ngân hàng trung ương phát hành (CBDC) hiện đang là một chủ đề “nóng” trong tranh luận về từ quyền riêng tư. Khác với tiền mã hóa phi tập trung, CBDC là tài sản số được nhà nước kiểm soát, làm dấy lên nhiều lo ngại về việc giám sát giao dịch và sử dụng dữ liệu công dân.

Ví dụ, Trung Quốc và Hồng Kông đang phát triển đồng nhân dân tệ kỹ thuật số với trọng tâm là kiểm soát, trong khi châu Âu lại đặt ưu tiên vào việc bảo vệ thông tin người dùng khi nghiên cứu đồng euro kỹ thuật số. Theo Fanusie, “Chỉ tuyên bố sẽ bảo vệ từ quyền riêng tư là chưa đủ. Cần phải xác định rõ ràng ai có quyền truy cập dữ liệu và trong hoàn cảnh nào.”

Không cần ẩn danh hoàn toàn, mà nên “định quyền truy cập”

Một hiểu lầm phổ biến là từ quyền riêng tư đồng nghĩa với hoàn toàn ẩn danh. Fanusie phản bác điều này: “Bạn có thể thiết kế hệ thống sao cho chỉ một số người cụ thể – như cơ quan giám sát tài chính – có quyền truy cập dữ liệu, trong khi vẫn bảo vệ người dùng khỏi việc thông tin bị lộ cho công chúng. Từ quyền riêng tư thực chất là quyền kiểm soát ai có thể xem thông tin của mình.”

Với bản chất công khai của blockchain – đôi khi còn “mở” hơn cả hệ thống tập trung dựa trên danh tính – thì các chức năng bảo vệ dữ liệu cá nhân như ZK-Proof sẽ ngày càng trở nên quan trọng. Những công nghệ cho phép chia sẻ có chọn lọc này có thể là giải pháp cho một hệ thống tài chính kỹ thuật số cân bằng hơn giữa minh bạch và từ quyền riêng tư.

ZK-Proof trong giai đoạn đầu: Cần sự đồng thuận giữa công nghệ và quản lý

Nhiều tổ chức như Ethereum Foundation, Aleo hay Aztec đang tích cực nghiên cứu và triển khai cơ chế ZK-Proof, theo hướng không loại bỏ toàn bộ khả năng quan sát mà thay vào đó là chọn lọc nội dung cho phép truy cập. Ở cấp độ chính sách, các hiệp hội như Liên minh Ứng dụng Chuỗi khối Đáng tin cậy Toàn cầu (BSN) cho rằng công nghệ ZK có thể hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ Quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân của Liên minh châu Âu (GDPR).

Các chuyên gia trong ngành cho rằng để hài hòa tính minh bạch của blockchain với chuẩn mực bảo vệ dữ liệu của tài chính truyền thống, cần có sự hợp tác giữa các tổ chức chính sách và hệ sinh thái công nghệ. Từ quyền riêng tư không còn là một “vấn đề kỹ thuật” đơn thuần. Nó là bài toán về niềm tin, thiết kế chính sách và cả định hình tương lai của ngành tài chính số. Ai sở hữu lời giải, người đó sẽ nắm giữ chìa khóa dẫn đầu kỷ nguyên blockchain mới.