Tổng thống Iran phủ nhận theo đuổi vũ khí hạt nhân, IAEA chuyển hồ sơ lên Hội đồng Bảo an

Khả năng nối lại đàm phán hạt nhân giữa Mỹ và Iran vẫn chưa rõ ràng sau khi Tổng thống Iran phủ nhận cáo buộc phát triển vũ khí hạt nhân nhưng không cam kết cho phép thêm hoạt động thanh sát hoặc hạn chế làm giàu uranium. Việc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) chuyển vấn đề Iran lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc càng làm gia tăng nghi ngờ về khả năng hai bên đạt thỏa thuận.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian (Masoud Pezeshkian) cho biết trong cuộc phỏng vấn với India Today vào tháng 9: “Nếu theo đuổi vũ khí hạt nhân, chúng tôi đã không tham gia Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT)”. Ông lập luận rằng các cơ sở hạt nhân của Iran đã trải qua hoạt động thanh sát rộng rãi của IAEA và Iran đang hoạt động trong khuôn khổ luật pháp quốc tế.

Tuy nhiên, ông Pezeshkian không cam kết cho phép các cuộc thanh sát mới hoặc hạn chế hoạt động làm giàu uranium. Về khả năng đối thoại trực tiếp với Mỹ, ông trả lời theo hướng “hiện tại chưa thể đưa ra quyết định như vậy”. Do đó, chưa thể xác nhận việc nối lại đàm phán hoặc một thỏa thuận sắp đạt được chỉ dựa trên phát biểu này.

Ngày 9 tháng 9, Hội đồng Thống đốc IAEA kết luận Iran không hợp tác trong cuộc điều tra các dấu vết uranium được phát hiện tại những cơ sở chưa được khai báo và đã chuyển vấn đề Iran lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Đây là lần đầu tiên sau 20 năm Hội đồng Thống đốc IAEA chuyển vấn đề Iran lên cơ quan này.

Trong 35 quốc gia thành viên Hội đồng Thống đốc, 23 nước bỏ phiếu ủng hộ nghị quyết. Trung Quốc, Nga và Niger phản đối, trong khi 8 nước bỏ phiếu trắng. Mỹ, Anh, Pháp và Đức đề xuất nghị quyết, trong đó khoảng trống trong hoạt động xác minh chương trình hạt nhân của Iran được nêu là vấn đề trọng tâm.

Cần phân biệt giữa việc Iran có quyết định phát triển vũ khí hạt nhân hay không và việc nước này có thực hiện đầy đủ nghĩa vụ xác minh hoạt động hạt nhân hay không. Các báo cáo liên quan đến IAEA tập trung vào việc Iran có tuân thủ thỏa thuận thanh sát của NPT và các nghị quyết của Liên Hợp Quốc hay không. Hiện chưa có xác nhận rằng Iran đã quyết định chế tạo vũ khí hạt nhân.

NPT là hiệp ước quốc tế nhằm ngăn chặn phổ biến vũ khí hạt nhân và quản lý việc sử dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình. IAEA chịu trách nhiệm tiến hành thanh sát và lập báo cáo để xác minh liệu vật liệu và hoạt động hạt nhân của các quốc gia thành viên có được sử dụng cho mục đích hòa bình hay không.

Vụ việc lần này tiếp nối tình trạng thiếu hụt xác minh quốc tế đối với chương trình hạt nhân Iran. Bất kể Iran có sở hữu vũ khí hạt nhân hay không, việc các tổ chức quốc tế có thể xác minh đầy đủ hoạt động hạt nhân của nước này vẫn là một điểm tranh luận trong đàm phán.

Theo Polymarket, giá hợp đồng “Có thỏa thuận hạt nhân cuối cùng giữa Mỹ và Iran trước ngày 30 tháng 9” ở mức 1 cent, tương đương xác suất khoảng 1%, tính đến ngày 23 tháng 9.

Hợp đồng này được thiết kế để trả kết quả “Có” nếu hai nước thông qua một thỏa thuận bằng văn bản trước thời hạn, trong đó nêu các nghĩa vụ cụ thể nhằm hạn chế chương trình hạt nhân. Khối lượng giao dịch đạt khoảng 1,78 triệu USD (khoảng 2,4 tỷ won). Tuy nhiên, đây là tín hiệu giá tập thể của những người tham gia thị trường dự đoán, không phải dự báo chính thức.

Polymarket là nền tảng thị trường dự đoán dựa trên tài sản mã hóa, nơi người dùng giao dịch kết quả của các sự kiện. Vì vậy, mức giá trên không phản ánh đánh giá chính thức của cơ quan ngoại giao hay tổ chức quốc tế, mà được hình thành dựa trên thông tin công khai và kỳ vọng của người tham gia.

Việc Iran phủ nhận phát triển vũ khí hạt nhân có thể được diễn giải là thông điệp nhằm hạ nhiệt căng thẳng ngoại giao. Tuy nhiên, nếu không đi kèm các biện pháp có thể kiểm chứng như cho phép thêm hoạt động thanh sát hoặc hạn chế làm giàu uranium, phát biểu này khó được xem là bằng chứng cho tiến triển trong đàm phán. Khoảng cách giữa phát biểu và hành động thực tế vẫn còn tồn tại.

Khả năng đối thoại trực tiếp giữa Mỹ và Iran cũng là một biến số quan trọng của đàm phán hạt nhân. Khi ông Pezeshkian cho biết hiện chưa thể quyết định về đối thoại trực tiếp, chưa thể nói hai nước đã bước vào một quy trình đàm phán chính thức.

Đối với nhà đầu tư trong nước, vụ việc này liên quan nhiều hơn đến địa chính trị Trung Đông và tâm lý đối với các tài sản rủi ro, thay vì công nghệ hoặc hoạt động phát hành tài sản mã hóa. Dữ liệu từ Polymarket cho thấy điểm giao giữa thị trường tài sản mã hóa và vấn đề ngoại giao, nhưng không phải chỉ báo xác nhận việc Mỹ và Iran sẽ đạt thỏa thuận.

Diễn biến đàm phán hạt nhân sắp tới có thể phụ thuộc vào việc Iran có cho phép thêm hoạt động thanh sát hay không, phương thức xử lý hoạt động làm giàu và lượng uranium tồn kho, cũng như khả năng Mỹ và Iran đưa ra tuyên bố chung. Hiện chỉ có thể xác nhận việc Iran phủ nhận phát triển vũ khí hạt nhân và IAEA chuyển vấn đề lên Hội đồng Bảo an; chưa có quy trình thỏa thuận nào vượt ra ngoài những diễn biến này được công bố.