Trí tuệ nhân tạo thúc đẩy làn sóng giám sát 2.0: Nguy cơ đối với quyền riêng tư kỹ thuật số

AI thúc đẩy mô hình “giám sát quy mô lớn 2.0”: Đâu là giới hạn cho quyền riêng tư?

Đã hơn một thập kỷ kể từ khi thế giới rúng động bởi chương trình giám sát PRISM của Cơ quan An ninh Quốc gia Hoa Kỳ (NSA), nhưng hoạt động giám sát mà mỗi người phải đối mặt trong đời sống hàng ngày dường như chưa bao giờ dừng lại – ngược lại, đang tiến vào một kỷ nguyên mới với sự hỗ trợ của công nghệ trí tuệ nhân tạo (*AI*).

Theo Cointelegraph đưa tin ngày 24, các chuyên gia cảnh báo rằng với sự phát triển nhanh chóng của *AI* và khả năng thu thập, xử lý dữ liệu siêu tốc, thế hệ giám sát “quy mô lớn 2.0” có thể xâm phạm nghiêm trọng đến quyền riêng tư – điều mà một thời từng được bảo vệ sau vụ rò rỉ tài liệu của Edward Snowden vào năm 2013.

PRISM và cuộc khủng hoảng niềm tin toàn cầu

Chương trình PRISM cho phép NSA thu thập một lượng lớn dữ liệu cá nhân từ các công ty công nghệ lớn như Google(GOOGL), Facebook(META) và Microsoft(MSFT) – một hoạt động ban đầu bị phủ nhận nhưng sau đó bị Snowden vạch trần. Hệ quả là hàng loạt thay đổi pháp lý xuất hiện: Đạo luật Tự Do USA (USA Freedom Act) năm 2015 ra đời nhằm giới hạn phạm vi thu thập dữ liệu, và các tòa án Mỹ cũng tuyên bố rằng việc giám sát các bản ghi điện thoại của NSA là vi phạm pháp luật.

Dù vậy, bản chất của giám sát dữ liệu không hề suy giảm. Bình luận trong cuộc phỏng vấn với Cointelegraph, chuyên gia bảo mật Bruce Schneier – nghiên cứu viên tại Trung tâm Internet và Xã hội thuộc Đại học Harvard, đồng thời là tác giả bán chạy của New York Times – nhận định: “Mọi thứ đã thay đổi. Nhưng bản chất thì không. *Giám sát* vẫn tiếp tục." Ông đặc biệt cảnh báo về tình trạng thu thập dữ liệu kỹ thuật số ngày càng mở rộng và tinh vi hơn trước.

Schneier chỉ ra rằng hiện nay không chỉ có nhiều dữ liệu hơn được thu thập, mà còn là dữ liệu tinh vi hơn. Ví dụ mà tờ Le Monde (Pháp) gần đây tiết lộ cho thấy các phóng viên chỉ với dữ liệu quảng cáo đã có thể lần theo vị trí, lịch trình của các nhân sự cao cấp quân đội, bao gồm cả lực lượng đặc nhiệm hoặc quan chức chính phủ. Đáng lo ngại, chỉ với mã nhận dạng từ quảng cáo trên điện thoại thông minh, người ta có thể truy vết chính xác nơi làm việc cũng như nơi ở của những cá nhân này.

AI và khả năng “gián điệp quy mô lớn” thời gian thực

Schneier cảnh báo, chúng ta đang tiến vào kỷ nguyên “gián điệp quy mô lớn” (*bulk spying*) – trong đó, *AI* giữ vai trò trung tâm không chỉ trong việc thu thập, mà còn phân tích và giám sát dữ liệu theo thời gian thực. Công nghệ nhận diện giọng nói, kết hợp với khả năng tóm tắt văn bản tự động, cho phép các chính phủ không chỉ lưu trữ, mà còn giải nghĩa nội dung hội thoại một cách tức thì.

“Không nghi ngờ gì nữa, hiện nay các quốc gia như Mỹ, Trung Quốc và Nga đều đã bắt tay vào triển khai công nghệ này để phục vụ cho các mục tiêu giám sát,” Schneier nói. Ông thậm chí dự đoán rằng những hậu quả tiêu cực từng thấy ở thời kỳ bùng nổ mạng xã hội sẽ “lặp lại trong thế giới *AI*, nhưng theo cách tồi tệ hơn.” Ông cũng cảnh báo các công ty *AI* lớn hoàn toàn có thể trở thành công cụ cho hệ thống giám sát toàn cầu tương tự như vai trò mà các Big Tech từng nắm giữ.

Cơ hội cho quyền riêng tư và đạo đức công nghệ?

Mặc dù bức tranh hiện tại cho thấy nhiều mối đe dọa, nhưng Schneier bày tỏ hy vọng vào sự thay đổi. Trong một phát biểu gần đây, ông dự đoán rằng “trong vòng 50 năm tới, những hình thức giám sát quy mô lớn như hiện nay sẽ biến mất” và ở thời điểm đó, công chúng sẽ xem các hoạt động này như di sản của một thời kỳ “phi đạo đức và đầy sai lầm.”

Thực tế, nhận thức về quyền riêng tư kỹ thuật số đang thay đổi đáng kể trong những năm gần đây. Từ một đề tài từng bị thờ ơ, nay người dùng ngày càng phẫn nộ và đòi hỏi sự bảo vệ tốt hơn đối với dữ liệu cá nhân. Trong lĩnh vực tiền mã hóa, xu hướng *tiền riêng tư* (*privacy coin*) đi kèm công nghệ phi tập trung đang nổi lên như một trong những phản ứng rõ rệt nhất với tình trạng giám sát ngày càng nghiêm trọng.

Tuy nhiên, tốc độ phát triển công nghệ đang vượt xa khung pháp lý hiện tại. *AI* kết hợp với hệ sinh thái dữ liệu khổng lồ đang tạo ra một thực tại mới, nơi giám sát trở thành mặt bằng chung. Điều còn lại chỉ là: liệu các nền tảng quản lý, nguyên tắc đạo đức và ý thức xã hội có bắt kịp để kiểm soát và gìn giữ *quyền riêng tư* – tài sản kỹ thuật số quý giá nhất của thời đại?